Το μνημόνιο κατανόησης (MOU) που υπέγραψαν ΗΠΑ και Ιράν αποτελεί το πρώτο βήμα για τον τερματισμό του πολέμου και την επανεκκίνηση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, το κείμενο των περίπου 800 λέξεων αφήνει πολλά από τα πιο δύσκολα ζητήματα για τις διαπραγματεύσεις που θα ακολουθήσουν μέσα στις επόμενες 60 ημέρες.
Παρότι παρουσιάζεται ως συμφωνία αποκλιμάκωσης, περιλαμβάνει σημαντικές παραχωρήσεις προς την Τεχεράνη, από την άρση κυρώσεων και την απελευθέρωση δεσμευμένων κεφαλαίων μέχρι ένα σχέδιο οικονομικής ανάπτυξης ύψους 300 δισ. δολαρίων.
Ακολουθεί αναλυτικά τι προβλέπει κάθε μία από τις 14 παραγράφους του μνημονίου.
1. Άμεσο τέλος των στρατιωτικών επιχειρήσεων
Η πρώτη παράγραφος προβλέπει την άμεση και μόνιμη παύση των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου.
Οι δύο πλευρές δεσμεύονται ότι δεν θα ξεκινήσουν νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις η μία εναντίον της άλλης και ότι θα απέχουν από απειλές ή χρήση βίας.
Αξιοσημείωτο είναι ότι το κείμενο αναφέρεται στους «συμμάχους» των δύο πλευρών χωρίς να κατονομάζει το Ισραήλ ή τη Χεζμπολάχ. Το στοιχείο αυτό θεωρείται κρίσιμο, καθώς η στάση του Ισραήλ ενδέχεται να επηρεάσει καθοριστικά την εφαρμογή της συμφωνίας.
2. Σεβασμός κυριαρχίας και μη παρέμβαση
Οι ΗΠΑ και το Ιράν δεσμεύονται να σέβονται την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα η μία της άλλης και να μην παρεμβαίνουν στις εσωτερικές υποθέσεις τους.
Πρακτικά, η διατύπωση αυτή ερμηνεύεται ως απομάκρυνση της Ουάσιγκτον από τη λογική αλλαγής καθεστώτος στην Τεχεράνη, κάτι που αποτελούσε βασικό στοιχείο της ρητορικής Τραμπ κατά τη διάρκεια του πολέμου.
3. Προθεσμία 60 ημερών για την τελική συμφωνία
Το μνημόνιο προβλέπει ότι οι δύο πλευρές θα έχουν έως 60 ημέρες για να διαπραγματευτούν και να καταλήξουν σε οριστική συμφωνία.
Η προθεσμία μπορεί να παραταθεί με κοινή συναίνεση, εφόσον κριθεί αναγκαίο.
Υπάρχουν ορισμένες κρίσιμες ημερομηνίες στο ιρανικό ημερολόγιο που μπορεί να επηρεάσουν τον ρυθμό των συνομιλιών, μεταξύ των οποίων η ισλαμική θρησκευτική γιορτή της Ασούρα στις 25 Ιουνίου και η πολυήμερη ταφή του Ανώτατου Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε στα πρώτα πλήγματα του πολέμου. Η διαδικασία αυτή θα διαρκέσει στο Ιράν από τις 4 έως τις 9 Ιουλίου.
4. Άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού
Οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν την υποχρέωση να αρχίσουν αμέσως τη σταδιακή άρση του ναυτικού αποκλεισμού του Ιράν και να τον τερματίσουν πλήρως μέσα σε 30 ημέρες.
Παράλληλα, δεσμεύονται να απομακρύνουν στρατιωτικές δυνάμεις που αναπτύχθηκαν κοντά στο Ιράν κατά τη διάρκεια του πολέμου μετά την υπογραφή της τελικής συμφωνίας.
Ωστόσο, δεν αποσαφηνίζεται ποια ακριβώς στρατεύματα θα αποχωρήσουν ούτε αν αυτό αφορά τις αμερικανικές βάσεις στον Περσικό Κόλπο.
5. Επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ
Το Ιράν συμφωνεί να επιτρέψει την ελεύθερη διέλευση εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ χωρίς κανένα τέλος ή χρέωση για διάστημα 60 ημερών.
Η ναυσιπλοΐα θα αποκατασταθεί σταδιακά, ενώ η Τεχεράνη θα προχωρήσει και σε επιχειρήσεις αποναρκοθέτησης.
Το πιο σημαντικό σημείο είναι ότι μετά τη λήξη της μεταβατικής περιόδου προβλέπεται διαβούλευση με το Ομάν και τις υπόλοιπες χώρες του Κόλπου για το μελλοντικό καθεστώς διοίκησης και παροχής ναυτιλιακών υπηρεσιών στα Στενά.
Η διατύπωση αυτή αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο επιβολής τελών διέλευσης στο μέλλον, δημιουργώντας μια πιθανή νέα πηγή εσόδων για το Ιράν.
6. Σχέδιο 300 δισ. δολαρίων για την οικονομία του Ιράν
Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να συνεργαστούν με περιφερειακούς εταίρους για τη δημιουργία σχεδίου ανοικοδόμησης και οικονομικής ανάπτυξης του Ιράν ύψους τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων.
Οι λεπτομέρειες του μηχανισμού χρηματοδότησης θα οριστικοποιηθούν κατά τις τελικές διαπραγματεύσεις.
Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά σημεία της συμφωνίας, καθώς το ποσό ξεπερνά κατά πολύ τα παγωμένα ιρανικά κεφάλαια που βρίσκονται σήμερα στο εξωτερικό.
7. Πλήρης άρση των κυρώσεων
Η Ουάσιγκτον αναλαμβάνει να προχωρήσει σε πλήρη κατάργηση όλων των μορφών κυρώσεων κατά του Ιράν.
Αυτό περιλαμβάνει:
- Κυρώσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ
- Κυρώσεις της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας
- Πρωτογενείς και δευτερογενείς αμερικανικές κυρώσεις
- Περιορισμούς σε τραπεζικές και χρηματοοικονομικές συναλλαγές
Η πρόβλεψη αυτή υπερβαίνει κατά πολύ τη συμφωνία για τα πυρηνικά της εποχής Ομπάμα (JCPOA), η οποία αφορούσε μόνο μέρος των κυρώσεων.
8. Το πυρηνικό πρόγραμμα
Το Ιράν επαναβεβαιώνει ότι δεν θα αποκτήσει ούτε θα αναπτύξει πυρηνικά όπλα.
Το υπάρχον απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου θα υποβληθεί σε διαδικασία αραίωσης υπό την εποπτεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (IAEA).
Ωστόσο, το μνημόνιο δεν προβλέπει κατάργηση του πυρηνικού προγράμματος ούτε απαγόρευση της ειρηνικής πυρηνικής ενέργειας.
Το θέμα του εμπλουτισμού ουρανίου παραμένει ανοικτό και θα αποτελέσει βασικό αντικείμενο των επόμενων διαπραγματεύσεων.
9. Διατήρηση του σημερινού καθεστώτος
Μέχρι να επιτευχθεί τελική συμφωνία:
- Το Ιράν δεν θα επεκτείνει το πυρηνικό του πρόγραμμα.
- Οι ΗΠΑ δεν θα επιβάλουν νέες κυρώσεις.
- Δεν θα αναπτυχθούν επιπλέον αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή.
10. Άδεια για εξαγωγές πετρελαίου
Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών θα εκδώσει ειδικές εξαιρέσεις ώστε το Ιράν να μπορεί να εξάγει ελεύθερα πετρέλαιο, προϊόντα πετρελαίου και παράγωγα.
Οι εξαιρέσεις θα καλύπτουν επίσης:
- Τραπεζικές συναλλαγές
- Ασφαλίσεις
- Μεταφορές
- Ναυτιλιακές υπηρεσίες
Η πρόβλεψη αυτή δίνει άμεση οικονομική ανάσα στην ιρανική οικονομία.
11. Απελευθέρωση δεσμευμένων κεφαλαίων
Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να αποδεσμεύσουν τα παγωμένα κεφάλαια και περιουσιακά στοιχεία του Ιράν. Σύμφωνα με εκτιμήσεις ιρανικών μέσων ενημέρωσης, τα ποσά αυτά κυμαίνονται μεταξύ 124 και 167 δισ. δολαρίων.
Πριν από την ολοκλήρωση της συμφωνίας, Ιρανοί αξιωματούχοι ζητούσαν την άμεση αποδέσμευση τουλάχιστον 24 δισ. δολαρίων.
12. Μηχανισμός ελέγχου εφαρμογής
Οι δύο πλευρές συμφωνούν να δημιουργήσουν κοινό μηχανισμό παρακολούθησης και ελέγχου της εφαρμογής της συμφωνίας. Ο μηχανισμός θα επιβλέπει τόσο το μνημόνιο όσο και την τελική συμφωνία που θα ακολουθήσει.
13. Σταδιακή εφαρμογή με βάση την τήρηση των δεσμεύσεων
Η έναρξη των διαπραγματεύσεων για την τελική συμφωνία εξαρτάται από την εφαρμογή των βασικών δεσμεύσεων:
- Άρση του ναυτικού αποκλεισμού από τις ΗΠΑ
- Άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν
- Πρόσβαση της Τεχεράνης στα δεσμευμένα κεφάλαια
- Εφαρμογή των οικονομικών μέτρων που προβλέπει το μνημόνιο
Με άλλα λόγια, η λογική της συμφωνίας είναι «βήμα προς βήμα» και βασίζεται στην αμοιβαία συμμόρφωση.
14. Έγκριση από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ
Η τελική συμφωνία θα πρέπει να εγκριθεί μέσω δεσμευτικού ψηφίσματος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Αυτό σημαίνει ότι θα χρειαστεί τη στήριξη και των πέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου — ΗΠΑ, Βρετανίας, Γαλλίας, Ρωσίας και Κίνας.
