Ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) αναμένεται σύντομα να απομακρύνει πυρηνικό υλικό που βρίσκεται αποθηκευμένο σε μυστική εγκατάσταση στη Συρία, μετά από συνεννοήσεις στις οποίες κατέληξε η κυβέρνηση Τραμπ με τη Συρία και το Ισραήλ, σύμφωνα με Ισραηλινούς και Αμερικανούς αξιωματούχους.
Όπως αποκαλύπτει το Axios, η κυβέρνηση Τραμπ και ο ΙΑΕΑ κινήθηκαν εντατικά προκειμένου να επιτύχουν μια διπλωματική συμφωνία που θα διασφάλιζε το υλικό και θα απέτρεπε μια κλιμάκωση με εμπλοκή του Ισραήλ, της Συρίας και ενδεχομένως ακόμη και της Τουρκίας γύρω από αυτή την ευαίσθητη εγκατάσταση.
Αμερικανοί αξιωματούχοι, που μίλησαν στο Axios, υποστηρίζουν ότι η υπόθεση αυτή δικαιώνει την προσέγγιση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στη Συρία και καταδεικνύει πώς οι ΗΠΑ αξιοποίησαν τις στενές σχέσεις τους με τη νέα συριακή κυβέρνηση προκειμένου να εξουδετερώσουν μια πιθανή κρίση. Η δραματική, παρασκηνιακή ανταλλαγή απειλών και διπλωματικών κινήσεων γύρω από τη μυστική εγκατάσταση διήρκεσε επί μήνες, προτού υπάρξει λύση πριν από μερικές εβδομάδες.
Το παρελθόν του συριακού πυρηνικού προγράμματος
Το καθεστώς Άσαντ είχε αναπτύξει ένα μυστικό πυρηνικό πρόγραμμα, με επίκεντρο τον απόρρητο αντιδραστήρα Αλ Κιμπάρ. Μετά τον βομβαρδισμό του αντιδραστήρα από το Ισραήλ το 2007, το μεγαλύτερο μέρος του συριακού πυρηνικού προγράμματος καταστράφηκε. Ωστόσο, παρέμειναν αρκετές εγκαταστάσεις έρευνας και ανάπτυξης, καθώς και χώροι αποθήκευσης, οι οποίοι στην πλειονότητά τους παρέμεναν ανενεργοί.
Μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, ο ΙΑΕΑ υπέγραψε συμφωνία με τη νέα συριακή κυβέρνηση, η οποία του επέτρεψε να επισκεφθεί τον αντιδραστήρα Αλ Κιμπάρ και αρκετές ακόμη εγκαταστάσεις που συνδέονται με την προηγούμενη πυρηνική δραστηριότητα της Συρίας.
Ο Τσαρλς Λίστερ, ερευνητής στο Middle East Institute, ανέφερε ότι η νέα κυβέρνηση της Συρίας επιθυμεί να διευθετήσει ευαίσθητα ζητήματα που κληρονόμησε από το καθεστώς Άσαντ – μεταξύ αυτών τους φακέλους για τα πυρηνικά και τα χημικά όπλα – τα οποία θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τις προσπάθειές της να αποκαταστήσει τη διεθνή θέση της χώρας.
Η μυστική «Εγκατάσταση 99»
Μία από τις εγκαταστάσεις που το Ισραήλ παρακολουθούσε στενά τα τελευταία χρόνια είναι γνωστή ως «Site 99» («Εγκατάσταση 99»). Σύμφωνα με δύο Ισραηλινούς αξιωματούχους, το καθεστώς Άσαντ είχε αποθηκεύσει εκεί πυρηνικό υλικό που αποτελούσε μέρος του προγράμματος του πυρηνικού αντιδραστήρα Αλ Κιμπάρ.
Αμερικανός αξιωματούχος ανέφερε στο Axios ότι μεταξύ των υλικών υπήρχε και yellowcake, δηλαδή συμπύκνωμα ουρανίου σε μορφή σκόνης, το οποίο παράγεται από μετάλλευμα ουρανίου και μπορεί στη συνέχεια να υποστεί περαιτέρω επεξεργασία και τελικά εμπλουτισμό στο πλαίσιο του κύκλου πυρηνικού καυσίμου.
Ο ίδιος αξιωματούχος δήλωσε ότι το καθεστώς Άσαντ είχε αποθηκεύσει στην «Εγκατάσταση 99» και άλλα υπολείμματα και κατάλοιπα από την εγκατάσταση του Αλ Κιμπάρ.
Αν και το υλικό που βρίσκεται στον χώρο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή πυρηνικού όπλου, μπορεί να αξιοποιηθεί για τη δημιουργία μιας λεγόμενης «βρώμικης βόμβας» – ενός συμβατικού εκρηκτικού μηχανισμού που διασκορπίζει ραδιενεργό υλικό, μολύνοντας μια περιοχή, χωρίς να προκαλεί πυρηνική έκρηξη.
Οι Ισραηλινοί αξιωματούχοι ανέφεραν ότι οι ισραηλινές δυνάμεις βομβάρδισαν τις εισόδους της εγκατάστασης λίγο μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, προκειμένου να εμποδίσουν την πρόσβαση σε αυτή.
Οι παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις ΗΠΑ – Ισραήλ
Για περισσότερο από έναν χρόνο, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ συζητούν ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης του ζητήματος της «Εγκατάστασης 99», σύμφωνα με Αμερικανό αξιωματούχο.
Υψηλόβαθμα στελέχη του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας του Λευκού Οίκου και του αντίστοιχου οργάνου στο γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού συνεργάζονται στενά για την υπόθεση.
Σύμφωνα πάντα με το Axios, το Ισραήλ είχε ξεκαθαρίσει στην κυβέρνηση Τραμπ ότι δεν επρόκειτο να ανεχθεί την παραμονή πυρηνικού υλικού στην εγκατάσταση, σύμφωνα με Ισραηλινό αξιωματούχο.
Ισραηλινοί αξιωματούχοι ανέφεραν ακόμη ότι το Ισραήλ είχε απειλήσει να βομβαρδίσει εκ νέου την εγκατάσταση εάν το πυρηνικό υλικό δεν απομακρυνόταν ή εάν υπήρχαν ενδείξεις ότι η Συρία επιχειρούσε να αποκτήσει πρόσβαση σε αυτό. Αμερικανός αξιωματούχος σημείωσε, πάντως, ότι αν και οι Ισραηλινοί ανησυχούσαν, δεν έφτασαν ποτέ πραγματικά στα πρόθυρα ενός νέου βομβαρδισμού της εγκατάστασης.
Τελικά, σύμφωνα με αμερικανικές πηγές, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ συμφώνησαν ότι η καλύτερη προσέγγιση ήταν να εξασφαλιστεί η συναίνεση της συριακής κυβέρνησης για την απομάκρυνση του υλικού.
Όταν η κυβέρνηση Τραμπ έθεσε το ζήτημα στη συριακή κυβέρνηση, Σύροι αξιωματούχοι απάντησαν ότι δεν γνώριζαν πως υπήρχε πυρηνικό υλικό στην εγκατάσταση, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές. «Ελάχιστοι άνθρωποι στις ΗΠΑ, στο Ισραήλ και στη Συρία γνώριζαν γι’ αυτό», δήλωσε Αμερικανός αξιωματούχος. Ο ίδιος αξιωματούχος πρόσθεσε ότι οι ΗΠΑ έχουν οικοδομήσει μια παραγωγική σχέση με τη μετα-Άσαντ κυβέρνηση. «Όταν συνεργαζόμαστε με τους Σύρους σε διάφορα ζητήματα, είναι καλοί εταίροι», ανέφερε.
Οι ύποπτες κινήσεις και ο φόβος εμπλοκής της Τουρκίας
Πριν από μερικές εβδομάδες, Ισραηλινοί που παρακολουθούσαν την εγκατάσταση εντόπισαν κινήσεις στην περιοχή, οι οποίες τους οδήγησαν στην υποψία ότι η νέα συριακή κυβέρνηση υπαναχωρούσε από τις συμφωνημένες δεσμεύσεις και επιχειρούσε να αποκτήσει πρόσβαση στο πυρηνικό υλικό, σύμφωνα με Ισραηλινούς και Αμερικανούς αξιωματούχους.
Οι Ισραηλινοί ανησύχησαν ακόμη και για το ενδεχόμενο η Τουρκία να βοηθούσε τη συριακή κυβέρνηση να αποκτήσει το πυρηνικό υλικό. «Οι Ισραηλινοί ελέγχουν πάντοτε διαφορετικά ενδεχόμενα για να βεβαιωθούν ότι όλα φαίνονται σωστά, και είναι καλό που το κάνουν», δήλωσε Αμερικανός αξιωματούχος.
Η κυβέρνηση Τραμπ ζήτησε από το Ισραήλ να μην προχωρήσει σε καμία ενέργεια και έφερε τον ΙΑΕΑ στο επίκεντρο των προσπαθειών. Το αποτέλεσμα ήταν η υπογραφή, πριν από τρεις εβδομάδες, συμφωνίας μεταξύ του ΙΑΕΑ και της συριακής κυβέρνησης για την απομάκρυνση του πυρηνικού υλικού από την εγκατάσταση.
Ποια τα επόμενα βήμα
Αμερικανοί αξιωματούχοι αναφέρουν ότι η επιχείρηση στην «Εγκατάσταση 99» βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Το υλικό δεν έχει απομακρυνθεί μέχρι στιγμής. «Πιστεύουμε όμως ότι όλοι είναι ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα. Ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να ξεκινήσουμε σύντομα τη διαδικασία απομάκρυνσης και να την ολοκληρώσουμε πριν από το τέλος του έτους», δήλωσε Αμερικανός αξιωματούχος.
