Τα τελευταία χρόνια, τα ράφια των σούπερ μάρκετ έχουν γεμίσει με προϊόντα που υπόσχονται «ελαφριά», «ισορροπημένη» ή «υγιεινή» διατροφή. Ο όρος όμως είναι συχνά παραπλανητικός.
Πίσω από συσκευασίες με πράσινα χρώματα, δημητριακά ολικής άλεσης και λέξεις-κλειδιά όπως «fitness» ή «wellness», κρύβονται τρόφιμα που έχουν περάσει από εκτεταμένη επεξεργασία και περιέχουν συστατικά μακριά από την έννοια του φυσικού.
Aυτά είναι τα λεγόμενα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα (ultra-processed foods), τα οποία έχουν υποστεί εκτεταμένη βιομηχανική. Συνήθως περιέχουν μια μακρά λίστα συστατικών, όπως πρόσθετα, ενισχυτικά γεύσης, σταθεροποιητές, γαλακτωματοποιητές και τεχνητά αρώματα, που έχουν ως στόχο τη βελτίωση της γεύσης, της υφής και της διάρκειας ζωής.
Πώς φτιάχνονται τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα
Ανάλογα με την επεξεργασία τους, τα τρόφιμα μπορούν να χωριστούν σε τέσσερις κατηγορίες:
- Η πρώτη είναι τα ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα. Εδώ μιλάμε για ολόκληρα κομμάτια φρέσκων λαχανικών, φρούτων και κρεάτων που μπορούμε να κόψουμε και να μαγειρέψουμε.
- Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει επεξεργασμένα μαγειρικά είδη που χρησιμοποιούνται για την προετοιμασία, το καρύκευμα και το μαγείρεμα, όπως μπαχαρικά, βότανα και έλαια.
- Η τρίτη κατηγορία συνδυάζει τις δύο προηγούμενες. Ουσιαστικά περιλαμβάνει κονσερβοποιημένα λαχανικά και φρούτα, αλατισμένους ξηρούς καρπούς και μη συσκευασμένα, φρεσκοψημένα ψωμιά.
- Τέλος, έχουμε τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα. Περιέχουν ελάχιστα έως καθόλου ολόκληρα τρόφιμα. Αντίθετα, παρασκευάζονται από χημικά και φθηνά συστατικά και συχνά χρησιμοποιούν συνθετικά πρόσθετα.
Για την παρασκευή των τελευταίων, βασικές καλλιέργειες τροφίμων όπως οι πατάτες, το καλαμπόκι, το σιτάρι και η σόγια μπορούν να αποσυναρμολογηθούν στα βασικά τους μέρη – αμυλούχα αλεύρια, απομονωμένες πρωτεΐνες, λίπη και έλαια – για να δημιουργήσουν αυτό που οι κατασκευαστές ονομάζουν «πολτούς», «σκόνες» ή «άλευρα».
Για να γίνει αυτή η διαδικασία, τα κυτταρικά τοιχώματα των φυτών καταστρέφονται και με αυτό τον τρόπο χάνεται όλη η θρεπτική τους αξία. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια τεχνητών χρωστικών, αρωμάτων, υφαντικών και γαλακτωματοποιητών που μοιάζουν με κόλλα, τα συστατικά αναμειγνύονται, θερμαίνονται και διαμορφώνονται σε οποιοδήποτε τρόφιμο μπορεί να φανταστεί ένας κατασκευαστής.
Κάποια από αυτά παρουσιάζονται ως πρακτικές ή υγιεινές επιλογές, ενώ στην πραγματικότητα έχουν πολύ χαμηλή θρεπτική αξία.
Φρυγανιές και ψωμιά του σούπερ μάρκετ
Οι φρυγανιές και τα τυποποιημένα ψωμιά αποτελούν ίσως το πιο κλασικό παράδειγμα. Ειδικά, οι φρυγανιές παρουσιάζονται συχνά ως ελαφριά επιλογή για πρωινό ή δίαιτα, ειδικά όταν συνοδεύονται από την ένδειξη «ολικής άλεσης».
Στην πραγματικότητα, πολλά από αυτά τα προϊόντα περιέχουν επεξεργασμένα άλευρα, πρόσθετα για τη διατήρηση της υφής και της διάρκειας ζωής, ζάχαρη ή σιρόπια γλυκόζης, καθώς και φυτικά λίπη χαμηλής ποιότητας.
Το αποτέλεσμα είναι ένα προϊόν που μπορεί να έχει χαμηλότερα λιπαρά από άλλα, αλλά απέχει πολύ από το φρέσκο ψωμί.
Δημητριακά «fitness» και «ολικής άλεσης»
Τα δημητριακά, που απευθύνονται σε όσους προσέχουν τη διατροφή τους, είναι άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αν και συχνά διαφημίζονται ως πλούσια σε φυτικές ίνες και βιταμίνες, περιέχουν σημαντικές ποσότητες ζάχαρης, επεξεργασμένων δημητριακών και πρόσθετων αρωμάτων.
Οι βιταμίνες που αναγράφονται στη συσκευασία είναι συνήθως προστιθέμενες εκ των υστέρων, μετά την αφαίρεση θρεπτικών συστατικών κατά την επεξεργασία.
Επίσης, τα αποξηραμένα φρούτα που συχνά τα συνοδεύουν είναι τίγκα στη ζάχαρη.

Μπάρες δημητριακών και «ενέργειας»
Οι μπάρες δημητριακών έχουν συνδεθεί με τον γρήγορο, υγιεινό τρόπο ζωής και την άσκηση. Παρ’ όλα αυτά, πολλές από αυτές βασίζονται σε επεξεργασμένα σιτηρά, σιρόπια, ζάχαρη και πρόσθετα που βελτιώνουν τη γεύση και τη συνοχή.
Αν και προσφέρουν ευκολία, συχνά θυμίζουν περισσότερο γλυκό σνακ παρά ένα ισορροπημένο ενδιάμεσο γεύμα, ειδικά όταν καταναλώνονται καθημερινά.
Επιδόρπια γιαουρτιού με φρούτα
Το γιαούρτι θεωρείται δικαίως υγιεινό τρόφιμο, αλλά τα έτοιμα επιδόρπια γιαουρτιού με φρούτα αποτελούν μια ξεχωριστή αστεία.
Σε πολλές περιπτώσεις, η ποσότητα φρούτου είναι ελάχιστη, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της γεύσης προέρχεται από ζάχαρη, συμπυκνωμένους χυμούς και αρωματικές ύλες. Ακόμη, το χρώμα τους συχνά οφείλεται στην προσθήκη χρωστικών.
Το αποτέλεσμα μοιάζει περισσότερο με γλυκό παρά με γιαούρτι, ειδικά όταν η περιεκτικότητα σε ζάχαρη πλησιάζει εκείνη ενός επιδορπίου.
Φυτικά ροφήματα και έτοιμοι χυμοί

Τα φυτικά ροφήματα, όπως αυτά από αμύγδαλο ή βρώμη, θεωρούνται από πολλούς υγιεινά. Στην πραγματικότητα, περιέχουν μικρό ποσοστό του βασικού συστατικού, ενώ το υπόλοιπο αποτελείται από νερό, ζάχαρη, έλαια και σταθεροποιητές.
Αντίστοιχα, οι έτοιμοι χυμοί – ακόμη και όταν αναγράφουν «χωρίς προσθήκη ζάχαρης» – έχουν υποστεί επεξεργασία που αφαιρεί μεγάλο μέρος των φυτικών ινών και αλλοιώνει τη φυσική δομή του φρούτου. Ουσιαστικά, δεν παράγονται από φρέσκα φρούτα, αλλά από συμπυκνωμένα φρούτα – δηλαδή κομπόστες.
Τι πρέπει να προσέξουμε
Συνεπώς, απλά και μόνο επειδή αναγράφεται κάποιος ισχυρισμός σε μια συσκευασία, δεν καθιστά αυτόματα το προϊόν αυτό ως μια καλή επιλογή.
Πώς θα καταλάβουμε ότι ένα τρόφιμο είναι επεξεργασμένο; Όσο πιο μακριά βρίσκεται ένα προϊόν από την αρχική, απλή του μορφή και όσο μεγαλύτερη είναι η λίστα συστατικών, τόσο πιο πιθανό είναι να πρόκειται για τρόφιμο έντονα επεξεργασμένο.
Μια καλή επιλογή είναι να διαβάζουμε προσεκτικά την ετικέτα με τα υλικά και τη διατροφική αξία. Επειδή όμως δεν έχουμε τον χρόνο να κάνουμε κάτι τέτοιο, η «χρυσή τομή» είναι να επιλέγουμε τρόφιμα με όχι πάνω από πέντε συστατικά, που δεν έχουν πολλή ζάχαρη, αλάτι και συντηρητικά.
Βέβαια, και τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα διαφέρουν μεταξύ τους. Σίγουρα είναι πιο υγιεινή μια φρυγανιά από ένα μπουκάλι κέτσαπ ή μια φέτα ζαμπόν. Επίσης, και τα τσιπς έχουν λίγα συστατικά (πατάτες, αλάτι, λάδι), αλλά δεν παύουν να θεωρούνται junk food.
Συνεπώς, οι επιλογές μας είναι αρκετά πιο σύνθετες από όσο νομίζουμε και χρειάζονται περισσότερη σκέψη από όση θέλουμε να διαθέσουμε. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ψωνίζουμε συνειδητά τα προϊόντα που πραγματικά χρειαζόμαστε και να προσπαθούμε όσο το δυνατόν να τηρούμε κάποιες βασικές αρχές της καλής διατροφής.


