Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς τι συμβαίνει μέσα στο δικό του μυαλό, πόσο μάλλον σε κάποιου άλλου. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι με αφαντασία, ή εκείνοι που δεν έχουν εσωτερικό μονόλογο (ανενδοφασία), μπορεί να μην συνειδητοποιούν ότι το μυαλό τους λειτουργεί διαφορετικά από των άλλων.
Τι είναι η αφαντασία και πώς επηρεάζει τον εγκέφαλο
Η αφαντασία είναι μια διαφορά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος δημιουργεί νοητικές εικόνες. Όταν ζητείται από την πλειονότητα των ανθρώπων να φανταστούν, για παράδειγμα, ένα άλογο, βλέπουν πραγματικά ένα άλογο καθαρά στο «μάτι του μυαλού» τους.
Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το IFLScience, μπορεί να δουν λεπτομέρειες, όπως τη μακριά χαίτη του ή τον ιδρώτα του. Για το 1-4% του παγκόσμιου πληθυσμού, δηλαδή για περίπου 82 έως 380 εκατομμύρια ανθρώπους στη Γη, αυτό δεν συμβαίνει.
«Η αφαντασία είναι η αδυναμία εκούσιας οπτικοποίησης νοητικών εικόνων – μια νευρολογική παραλλαγή που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται, ονειρεύονται, θυμούνται και μαθαίνουν», εξηγεί το Aphantasia Network, σημειώνοντας: «Όταν κάποιος με αφαντασία προσπαθεί να φανταστεί ένα μήλο, το πρόσωπο ενός αγαπημένου προσώπου ή μια παιδική ανάμνηση, δεν βιώνει νοητικές εικόνες».
Αντί για νοητικές εικόνες, το μυαλό εργάζεται με γεγονότα, έννοιες και γνώσεις. Γνωρίζετε πώς μοιάζει ένα άλογο – τέσσερα πόδια, χαίτη, ουρά – απλώς δεν μπορείτε να το «δείτε» μέσα στο κεφάλι σας.
Το αντικειμενικό τεστ της κόρης του οφθαλμού
Η αφαντασία δεν θεωρείται διαταραχή ή αναπηρία. Είναι απλώς ένας διαφορετικός τρόπος λειτουργίας του μυαλού. Το 2022, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Νέας Νότιας Ουαλίας ανέπτυξαν ένα απλό τεστ για να διαπιστώσουν αν κάποιος έχει αφαντασία, βασισμένο στην αντίδραση της κόρης του οφθαλμού.
Στη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο eLife, οι συμμετέχοντες φορούσαν γυαλιά που κατέγραφαν τις κινήσεις των ματιών και το μέγεθος της κόρης. Όταν έβλεπαν φωτεινά σχήματα, οι κόρες τους συστέλλονταν, ενώ στα σκοτεινά σχήματα διαστέλλονταν – η φυσιολογική αντίδραση του ματιού.
Εν συνεχεία, τους ζητήθηκε να φανταστούν τα ίδια σχήματα. Στους ανθρώπους με οπτική φαντασία, οι κόρες των ματιών τους ανταποκρίθηκαν στις φανταστικές εικόνες, συστελλόμενες ή διαστελλόμενες σαν να έβλεπαν πραγματικά το φως ή το σκοτάδι. «Αυτό είναι πραγματικά το πρώτο βιολογικό, αντικειμενικό τεστ για τη ζωντάνια της φαντασίας», εξήγησε ο καθηγητής Joel Pearson, επικεφαλής της μελέτης.
Η βιολογική απόδειξη της αφαντασίας
Στην ομάδα με αυτοαποκαλούμενη αφαντασία, οι κόρες των ματιών δεν παρουσίασαν καμία σημαντική μεταβολή όταν τους ζητήθηκε να φανταστούν τα σχήματα. Ωστόσο, όταν τους ζητήθηκε να φανταστούν τέσσερα αντικείμενα ταυτόχρονα, οι κόρες τους διαστάλθηκαν, γεγονός που υποδηλώνει μεγαλύτερη νοητική προσπάθεια.
«Αυτό έδειξε ότι οι συμμετέχοντες με αφαντασία όντως προσπαθούσαν να φανταστούν σε αυτό το πείραμα, απλώς όχι με οπτικό τρόπο», εξήγησε ο Lachlan Kay από το Future Minds Lab του Πανεπιστημίου της Νέας Νότιας Ουαλίας.
Ο Joel Pearson πρόσθεσε: «Για πρώτη φορά έχουμε ισχυρές βιολογικές αποδείξεις ότι όσοι έχουν αφαντασία, προσπαθούν πραγματικά να δημιουργήσουν μια νοητική εικόνα, βάζοντας τέλος στους ισχυρισμούς ότι μπορεί απλώς να μην το επιχειρούν».
Μνήμη και καθημερινότητα
Το ότι κάποιος έχει αφαντασία, δεν σημαίνει ότι έχει προβλήματα μνήμης. Οι άνθρωποι χωρίς αυτήν μπορεί να θυμούνται γεγονότα μέσω εικόνων, αλλά η έλλειψη αυτών των εικόνων δεν συνεπάγεται απαραίτητα χειρότερη μνήμη.
«Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν την ευρεία μεταβλητότητα του ανθρώπινου μυαλού που συχνά παραμένει κρυφή μέχρι να ρωτήσουμε κάποιον για τις εσωτερικές του εμπειρίες ή να εφεύρουμε νέους τρόπους μέτρησης του νου», κατέληξε η Dr. Rebecca Keogh, συν-συγγραφέας της μελέτης.
