Πρόκειται για μία φράση που πολλοί έχουμε ακούσει από μικροί τόσο όταν μάς μάλωναν οι γονείς, όσο και όταν μάς μίλαγαν οι δάσκαλοι, οι φίλοι και οι συνρεγάτες. Η βλεμματική επαφή είναι ζητούμενο σε πολλές συζητήσεις και φαντάζει ως τον τρόπο για να δείξουμε προσοχή σε αυτόν που μάς μιλάει… Είναι όμως όντως τόσο σημαντική;
Σύμφωνα με ειδικούς στην κοινωνική ψυχολογία, οι άνθρωποι συνήθως κοιτούν περισσότερο τον συνομιλητή τους όταν ακούν παρά όταν μιλούν. Ωστόσο, το βλέμμα σπάνια παραμένει σταθερό. Τα μάτια κινούνται συνεχώς, από τα μάτια του άλλου στο στόμα, στο υπόλοιπο πρόσωπο ή ακόμη και στο περιβάλλον. Οι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ενστικτωδώς πότε η βλεμματική επαφή είναι υπερβολική ή ανεπαρκής, χωρίς όμως να μπορεί να καθοριστεί ένα συγκεκριμένο «σωστό» ποσοστό αυτής.
Είναι γεγονός ωστόσο ότι η οπτική επαφή δεν αποτελεί απλώς ένδειξη ευγένειας ή προσοχής αλλά έχει σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη επικοινωνία και στη δημιουργία κοινωνικών δεσμών. Μέσα από το βλέμμα, τις εκφράσεις του προσώπου και τη στάση του σώματος, ο εγκέφαλος συλλέγει πληροφορίες για τη διάθεση, την αξιοπιστία, την ενσυναίσθηση και την πρόθεση του άλλου, συχνά πριν ακόμη επεξεργαστούμε συνειδητά τα λόγια του.
Η βλεμματική επαφή φαίνεται επίσης να επηρεάζει νευροχημικές διαδικασίες. Συνδέεται με την ενεργοποίηση των συστημάτων ανταμοιβής του εγκεφάλου και την απελευθέρωση ωκυτοκίνης, μιας ουσίας που συμμετέχει στη δημιουργία κοινωνικών δεσμών. Με άλλα λόγια, το βλέμμα αποτελεί μέρος μιας αμφίδρομης «χορογραφίας» που βοηθά τους ανθρώπους να συνδεθούν και να παραμείνουν engaged στη συζήτηση.
Πληροφορίες που δεν εκφράζονται με λόγια
Παράλληλα, κοιτάζοντας κάποιον μπορούμε να αντλήσουμε πληροφορίες που δεν εκφράζονται με λόγια. Η παρατήρηση του προσώπου, των ματιών, αλλά και του στόματος μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τι αισθάνεται ή τι προσπαθεί να πει. Επομένως, η βλεμματική επαφή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να κοιτάμε συνεχώς τα μάτια του άλλου. Ακόμη και η παρατήρηση του στόματος κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης είναι φυσιολογικό μέρος της επικοινωνίας.
Το περισσότερο βλέμμα, ωστόσο, δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη επικοινωνία. Η φυσική, διακοπτόμενη οπτική επαφή θεωρείται πιο αποτελεσματική. Πολύ λίγη μπορεί να εκληφθεί ως αβεβαιότητα, αδιαφορία ή αποστασιοποίηση, ενώ υπερβολικά έντονο και παρατεταμένο βλέμμα μπορεί να κάνει τον συνομιλητή να αισθανθεί ότι απειλείται ή βρίσκεται υπό πίεση. Το πόσο κοιτάμε κάποιον επηρεάζεται επίσης από την κοινωνική θέση, το φύλο και την κουλτούρα. Άτομα που αισθάνονται ότι κατέχουν πιο ισχυρή θέση σε μια συζήτηση μπορεί να διατηρούν περισσότερη οπτική επαφή όταν μιλούν και λιγότερη όταν ακούν.
Επιπλέον, οι γυναίκες, κατά μέσο όρο, εμφανίζουν περισσότερη βλεμματική επαφή στις συνομιλίες από τους άνδρες. Οι πολιτισμικοί κανόνες διαφέρουν επίσης σημαντικά: σε ορισμένες κοινωνίες το επίμονο βλέμμα προς ένα ανώτερο πρόσωπο θεωρείται ένδειξη προσοχής, ενώ σε άλλες μπορεί να θεωρηθεί έλλειψη σεβασμού.
Υπάρχουν, τέλος, μεγάλες διαφορές από άνθρωπο σε άνθρωπο… Για ορισμένους, η παρατεταμένη οπτική επαφή μπορεί να προκαλεί ένταση ή δυσφορία. Αυτό ισχύει, μεταξύ άλλων, για αρκετά άτομα με νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως ο αυτισμός, όπου η αποφυγή του βλέμματος μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος ρύθμισης της έντασης.
Το σημαντικότερο, επομένως, δεν είναι να ακολουθούμε έναν αυστηρό κανόνα, αλλά να παρατηρούμε τον συνομιλητή και να προσαρμοζόμαστε. Η φυσική εναλλαγή ανάμεσα στην οπτική επαφή και την απομάκρυνση του βλέμματος είναι απολύτως φυσιολογική. Το βλέμμα είναι ένα ισχυρό εργαλείο επικοινωνίας και σύνδεσης, αλλά η αποτελεσματική επικοινωνία βασίζεται στην ισορροπία και όχι στο επίμονο κοίταγμα.
