Θα τολμούσατε ποτέ να δοκιμάσετε το «τρελό μέλι» που παραγέται σε μόλις δύο περιοχές στον κόσμο και έκανε μέχρι και τον στρατό του Ξενοφώντα να λυγίσει;
Πρόκειται για ένα συμπύκνωμα νέκταρος από ροδόδενδρο, το οποίο περιέχει τοξικές γρεανοτοξίνες (grayanotoxins), ουσίες που σε μικρές ποσότητες προκαλούν υπνηλία ή ζάλη, ενώ σε μεγαλύτερες μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και σε παράλυση ή θάνατο.
Παράγεται μόνο σε δύο μέρη στον κόσμο: στον Εύξεινο Πόντο στην Τουρκία και στην οροσειρά Hindu Kush στα Ιμαλάια του Νεπάλ. Οι Τούρκοι το ονομάζουν deli bali, από το «deli» που σημαίνει «τρελό» (εξού και ντελίριο) και «bal» που σημαίνει «μέλι».
Πώς το τρελό μέλι… ξέκανε τον στρατό των Μυρίων του Ξενοφώντα
Η πρώτη και πιο διάσημη αναφορά στο «τρελό μέλι» προέρχεται από τον Ξενοφώντα
Το 401 π.Χ., ο Ξενοφών συμμετείχε στην περίφημη εκστρατεία των Μυρίων, μια ελληνική μισθοφορική στρατιά που πολεμούσε στο πλευρό του Κύρου εναντίον του αδελφού του, βασιλιά Αρταξέρξη της Περσίας.
Μετά την ήττα του Κύρου στη μάχη στα Κούναξα, ο Ξενοφών – ο οποίος είχε εκλεγεί και στρατηγός των συμπατριωτών του – ανέλαβε να οδηγήσει τους δέκα χιλιάδες Έλληνες πίσω στην πατρίδα τους μέσα από αχαρτογράφητες και εχθρικές περιοχές της Μικράς Ασίας.
Όπως περιγράφει ο διάσημος ιστορικός στο 4ο βιβλίο της «Κύρου Ανάβασις», όταν βρίσκονταν στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, κοντά στην Τραπεζούντα, οι στρατιώτες του, κουρασμένοι και πεινασμένοι, βρήκαν κυψέλες και άρχισαν να τρώνε μέλι.
καί τά μέν ἄλλα οὐδέν ὅτι καί ἐθαύμασαν: τά δέ σμήνη πολλά ἦν αὐτόθι, καί τῶν κηρίων ὅσοι ἔφαγον τῶν στρατιωτῶν πάντες ἄφρονές τε ἐγίγνοντο κα’ι ἤμουν καί κάτω διεχώρει αὐτοῖς καί ὀρθός οὐδείς ἐδύνατο ἵστασθαι, ἀλλ᾽ οἱ μέν ὀλίγον ἐδηδοκότες σφόδρα μεθύουσιν ἐῴκεσαν, οἱ δέ πολύ μαινομένοις, οἱ δέ καί ἀποθνῄσκουσιν. (Ανάβασις, 4.8.20)
Δηλαδή, «οι στρατιώτες που έφαγαν από τις κηρήθρες έχασαν τα λογικά τους, υπέφεραν από εμετούς και διάρροια και κανείς δεν μπορούσε να σταθεί όρθιος· όσοι έφαγαν λίγο ήταν σαν μεθυσμένοι, ενώ όσοι έφαγαν πολύ έμοιαζαν τρελοί ή ακόμη και ετοιμοθάνατοι».
Η παράξενη αυτή δηλητηρίαση παρέλυσε προσωρινά ολόκληρο τον στρατό. Αν εκείνη τη στιγμή τους είχε αιφνιδιάσει εχθρός, οι Μύριοι θα είχαν αφανιστεί. Μετά από περίπου τρεις ημέρες, όμως, οι άνδρες ανέκαμψαν πλήρως.
Το μέλι ως πολεμικό όπλο
Τρεις αιώνες αργότερα, ο βασιλιάς Μιθριδάτης ΣΤ΄ του Πόντου αξιοποίησε το «τρελό μέλι» με στρατηγική ευφυΐα.
Σύμφωνα με τον γεωγράφο Στράβωνα, το 67 π.Χ. οι Πόντιοι άφησαν δοχεία γεμάτα «τρελό μέλι» στο πέρασμα του ρωμαϊκού στρατού του Πομπηίου.
Οι Ρωμαίοι στρατιώτες, νομίζοντας πως βρήκαν τροφή, το κατανάλωσαν — και σύντομα έχασαν τις αισθήσεις τους, καθιστώντας τον εαυτό τους εύκολη λεία για τους εχθρούς. Έτσι, ένα φυσικό προϊόν έγινε για λίγο όπλο πολέμου.
Η επιστήμη πίσω από το «τρελό μέλι»
Το «τρελό μέλι» προέρχεται κυρίως από μέλισσες που συλλέγουν νέκταρ από ροδοδέντρα (είδη του γένους Rhododendron), τα οποία περιέχουν γρεανοτοξίνες . Αυτές οι τοξίνες επηρεάζουν τα κανάλια νατρίου των κυττάρων, προκαλώντας διέγερση του νευρικού συστήματος και συμπτώματα όπως ζάλη, υπόταση, βραδυκαρδία και ναυτία.
@tateiegottv Pure natural honey almost never goes bad.#foryou #fyp #tiktok #trivia #viral ♬ original sound – Tateiegot
Έχει σκούρο κεχριμπαρένιο κόκκινο χρώμα και έντονο άρωμα. Υπάρχουν στοιχεία που μαρτυρούν την παρουσία της τοξίνης: κάτω από τη γλυκύτητα, μια πικρή επίγευση και μια καυτερή αίσθηση στον λαιμό.
Ένα κουταλάκι του γλυκού αρκεί για να νιώσει κανείς μια ζάλη ενώ ένα ολόκληρο βάζο θα σε έστελνε στο νοσοκομείο.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στην National Library of Medicine επιβεβαιώνει ότι η δηλητηρίαση από το συγκεκριμένο μέλι εμφανίζεται συχνότερα στην Τουρκία, ενώ το Balkan Medical Journal επισημαίνει πως η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει σοβαρή καρδιολογική δυσλειτουργία.
Εναλλακτικό φάρμακο και απαγορευμένο προϊόν
Παρά τους κινδύνους, το «τρελό μέλι» εξακολουθεί να συλλέγεται σε ορεινές περιοχές του Πόντου και του Νεπάλ. Σε πολύ μικρές δόσεις, χρησιμοποιείται στη λαϊκή ιατρική ως φυσικό διεγερτικό, αντιυπερτασικό και τονωτικό της κυκλοφορίας.
Σήμερα, αυτό το δυνητικά επικίνδυνο έδεσμα πωλείται σε πολύ υψηλές τιμές στην Τουρκία. Ωστόσο, η λεπτή γραμμή μεταξύ θεραπευτικής και τοξικής δόσης έχει οδηγήσει πολλές χώρες να περιορίσουν ή να απαγορεύσουν την εμπορία του.
Από τις σελίδες της Ανάβασης μέχρι τα σύγχρονα ιατρικά περιοδικά, το «τρελό μέλι» παραμένει μια απόδειξη της δύναμης — και του κινδύνου — της φύσης: ένα γλυκό, αλλά δηλητηριώδες κατάλοιπο της ιστορίας, που κάποτε έκανε έναν ολόκληρο στρατό να λυγίσει.
