Όταν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποχώρησαν από τον ΟΠΕΚ την 1η Μαΐου, δεν εγκατέλειψαν απλώς ένα «κλαμπ», αλλά θα δήλωσαν ότι αυτό το κλαμπ δεν εξυπηρετεί πλέον τα συμφέροντά τους.
Αυτή η διάκριση έχει σημασία, σημειώνει το Foreign Policy σε ανάλυσή. Η αποχώρηση του Άμπου Ντάμπι δεν είναι αντίδραση σε ένα μόνο παράπονο, αλλά το αποτέλεσμα σύγκλισης τριών δυνάμεων: του πολέμου με το Ιράν, της εντεινόμενης αντιπαλότητας με τη Σαουδική Αραβία και μιας στρατηγικής αναπροσαρμογής προς την Ουάσιγκτον που διαμορφώνεται εδώ και χρόνια.
Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν έχει καταστήσει τα ΗΑΕ κράτος πρώτης γραμμής με τρόπους που δεν είχαν πλήρως προβλέψει. Το Ιράν δικαιολόγησε τα πλήγματα στο έδαφος των Εμιράτων επικαλούμενο τη μακροχρόνια στρατηγική ευθυγράμμιση του Άμπου Ντάμπι με την Ουάσιγκτον, χαρακτηρισμό που επισημοποιήθηκε όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες όρισαν τα ΗΑΕ «σημαντικό αμυντικό εταίρο» το 2024.
Ιρανικά πλήγματα στη βιομηχανική ζώνη της Φουτζάιρα, αναστάτωσαν το λιμάνι Τζέμπελ Άλι και σκέπασαν τον ορίζοντα του Ντουμπάι με καπνό. Τα ΗΑΕ απορρόφησαν σε μεγάλο βαθμό μόνα τους αυτό το πλήγμα. Οι εταίροι τους στο Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου εξέφρασαν αλληλεγγύη, αλλά, όπως επισήμανε αιχμηρά ο προεδρικός σύμβουλος Ανουάρ Γκαργκάς στο φόρουμ Gulf Influencers τη Δευτέρα, η πολιτική και στρατιωτική τους αντίδραση ήταν «η πιο αδύναμη ιστορικά». Αυτή η απογοήτευση, που εκφράστηκε δημόσια την παραμονή της ανακοίνωσης για τον ΟΠΕΚ, αποδείχθηκε δυσοίωνη.
Η σύγκρουση με το Ιράν προκάλεσε ένα ενεργειακό σοκ ιστορικών διαστάσεων. Η συνολική παραγωγή του ΟΠΕΚ κατέρρευσε κατά 27% στα 20,79 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως τον Μάρτιο, καθώς τα ιρανικά πλήγματα σε υποδομές του Κόλπου και οι απειλές για τη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ διέκοψαν τις αλυσίδες εφοδιασμού. Η μείωση της προσφοράς—7,88 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως μέσα σε έναν μήνα—ξεπέρασε ακόμη και το εμπάργκο πετρελαίου του 1973 και τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991. Τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου αργού και του υγροποιημένου φυσικού αερίου, έχουν μετατραπεί σε στενό πέρασμα υπό ενεργή πολιορκία. Σε αυτό το περιβάλλον, τα ΗΑΕ—που διατηρούν σημαντική εφεδρική παραγωγική ικανότητα και έχουν επενδύσει επί χρόνια στην επέκτασή της—βρίσκονται να κατέχουν ένα περιουσιακό στοιχείο εξαιρετικής γεωπολιτικής αξίας. Η παραμονή στον ΟΠΕΚ, με τα όρια παραγωγής και τη συναίνεση ως βάση λήψης αποφάσεων, θα σήμαινε την υποταγή αυτού του πλεονεκτήματος σε ένα συλλογικό πλαίσιο που δεν μπορεί πλέον να εκπροσωπήσει επαρκώς τα συμφέροντα του Άμπου Ντάμπι. Υπό αυτό το πρίσμα, η έξοδος είναι λογική.
Μακροχρόνια αντιπαλότητα με τη Σαουδική Αραβία
Ωστόσο, ο χρόνος και ο τρόπος της αποχώρησης αντικατοπτρίζουν κάτι βαθύτερο: τις συνέπειες μιας μακροχρόνιας αντιπαλότητας με τη Σαουδική Αραβία. Η σχέση Ριάντ–Άμπου Ντάμπι, που συχνά περιγράφεται ως ραχοκοκαλιά της σταθερότητας στον Κόλπο, διαρρηγνύεται εδώ και χρόνια γύρω από το βασικό ερώτημα: ποιος ελέγχει το πετρέλαιο.
Οι ρίζες της διαμάχης ανάγονται στο 2016, όταν δημιουργήθηκε η συμμαχία ΟΠΕΚ+ με τη Ρωσία και τα ΗΑΕ άρχισαν να αισθάνονται ότι οι ποσοστώσεις τους δεν αντανακλούσαν την ταχέως αυξανόμενη παραγωγική τους ικανότητα. Ο πόλεμος τιμών του 2020, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, τον οποίο ηγήθηκε η Σαουδική Αραβία επιβάλλοντας βαθιές περικοπές, διεύρυνε το χάσμα. Το Άμπου Ντάμπι θεώρησε αυτές τις μειώσεις άδικο βάρος, ενώ είχε επενδύσει σημαντικά στην αύξηση της παραγωγής. Μέχρι το 2021, τα ΗΑΕ απέρριπταν ανοιχτά τις σαουδαραβικές επεκτάσεις των περικοπών, οδηγώντας σε σύγκρουση που επιλύθηκε μόνο με την παραχώρηση υψηλότερης βασικής ποσόστωσης 3,65 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως. Ο συμβιβασμός κάλυψε τη διαφωνία, δεν την έλυσε.
Έκτοτε, οι εντάσεις έγιναν πιο δομικές. Η Σαουδική Αραβία, που χρειάζεται τιμή Brent κοντά στα 80 δολάρια το βαρέλι για να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό της και να χρηματοδοτήσει το όραμα Vision 2030, έχει σταθερό ενδιαφέρον για ελεγχόμενη προσφορά και υψηλές τιμές. Τα ΗΑΕ—των οποίων η οικονομία έχει διαφοροποιηθεί πολύ πιο επιθετικά, με το Ντουμπάι να λειτουργεί ως παγκόσμιος κόμβος χρηματοοικονομικών, logistics και αεροπορίας—εξαρτώνται λιγότερο από υψηλές τιμές πετρελαίου. Αυτό που θέλει το Άμπου Ντάμπι από τον πετρελαϊκό του τομέα δεν είναι η διαχείριση τιμών αλλά ο μέγιστος όγκος παραγωγής, ώστε να αποδώσουν οι επενδύσεις δισεκατομμυρίων στην επέκταση της Abu Dhabi National Oil Company. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές πολιτικές προτιμήσεις, αλλά για διαφορετικά οικονομικά μοντέλα. Ο υπουργός Ενέργειας των ΗΑΕ επιβεβαίωσε ότι το Άμπου Ντάμπι δεν συμβουλεύτηκε καν το Ριάντ πριν ανακοινώσει την αποχώρηση—μια λεπτομέρεια που αποκαλύπτει τα πάντα για την κατάσταση των σχέσεων. Το Ριάντ, αδιαμφισβήτητος ηγέτης του ΟΠΕΚ, έμαθε για την έξοδο μέσω δελτίου Τύπου.
Το στοιχείο της Ουάσιγκτον είναι εξίσου σημαντικό. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ, η εμβάθυνση των σχέσεων ασφάλειας με το Ισραήλ και η τοποθέτηση του Άμπου Ντάμπι ως απαραίτητου συμμάχου των ΗΠΑ στον Κόλπο αποσκοπούν στο να καταστήσουν την αποδέσμευση των ΗΠΑ πολιτικά και στρατηγικά δαπανηρή. Αυτό το στοίχημα δοκιμάζεται τώρα και η Ουάσιγκτον φαίνεται να ανταποκρίνεται. Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, στήριξε δημόσια μια έκτακτη γραμμή ανταλλαγής δολαρίων για το Άμπου Ντάμπι τις ημέρες πριν από την ανακοίνωση για τον ΟΠΕΚ. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, που επί μακρόν επέκρινε τον ΟΠΕΚ ως εκμεταλλευτικό καρτέλ υπό την προστασία του αμερικανικού στρατού, ουσιαστικά παρείχε διπλωματική κάλυψη στο Άμπου Ντάμπι για να αποχωρήσει. Η σύγκλιση μεταξύ της επιθυμίας των ΗΑΕ για ελεύθερη παραγωγή και της επιθυμίας της κυβέρνησης Τραμπ για περισσότερο πετρέλαιο στις αγορές σε χαμηλότερες τιμές δεν είναι τυχαία· είναι δομική ευθυγράμμιση συμφερόντων που εξελίσσεται εδώ και χρόνια. Τα ΗΑΕ έχουν επίσης αξιοποιήσει με δεξιοτεχνία το «χαρτί» της Κίνας.
Η πρόσφατη επίσκεψη του διαδόχου του Άμπου Ντάμπι, Χάλεντ μπιν Μοχάμεντ Αλ Ναχιάν, στο Πεκίνο οδήγησε σε πλήθος οικονομικών συμφωνιών, ενώ αξιωματούχοι των ΗΑΕ έχουν αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο τιμολόγησης μέρους των πετρελαϊκών συναλλαγών σε γουάν, αν περιοριστεί η ρευστότητα σε δολάρια—κάτι ανάλογο με τον σαουδαραβικό ελιγμό το 2023 που επιτάχυνε την αμερικανική διπλωματική εμπλοκή με το Ριάντ. Το Άμπου Ντάμπι δεν στρέφεται προς την Κίνα· χρησιμοποιεί την Κίνα για να αποσπάσει καλύτερους όρους από την Ουάσιγκτον. Τα κρατικά επενδυτικά του ταμεία παραμένουν συντριπτικά προσανατολισμένα σε αμερικανικά και ευρωπαϊκά περιουσιακά στοιχεία. Τα μηνύματα προς το Πεκίνο είναι μοχλός πίεσης, όχι στροφή, υπενθυμίζοντας στις ΗΠΑ ότι η συνεργασία με τα ΗΑΕ δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη.
Τρίτος μεγαλύτερος παραγωγός
Τι σημαίνει αυτή η έξοδος για τον ίδιο τον ΟΠΕΚ; Η απώλεια είναι σοβαρή και ενδεχομένως υπαρξιακή μεσοπρόθεσμα. Τα ΗΑΕ ήταν ο τρίτος μεγαλύτερος παραγωγός του καρτέλ, αντιπροσωπεύοντας το 12% της συνολικής παραγωγής πριν από τη σύγκρουση. Η Αγκόλα αποχώρησε το 2024 λόγω διαφωνιών για τις ποσοστώσεις. Το Κατάρ αποχώρησε το 2019. Κάθε αποχώρηση παρουσιάστηκε ως μεμονωμένη· το συνολικό μοτίβο, όμως, δείχνει έναν οργανισμό που αποδυναμώνεται εκ των έσω από τις ίδιες στρατηγικές αποκλίσεις που τώρα οδήγησαν και το Άμπου Ντάμπι στην έξοδο. Η Σαουδική Αραβία διατηρεί τη θεσμική δομή του ΟΠΕΚ και τη βούληση να τον ηγείται, αλλά η καθοδήγηση ενός μικρότερου και λιγότερο ισχυρού οργανισμού σε περίοδο ιστορικής διαταραχής της προσφοράς θα είναι εξαιρετικά δύσκολη. Το Ριάντ θα ηγείται ενός δομικά πιο αδύναμου ΟΠΕΚ.
Ο πόλεμος με το Ιράν δεν ενοποίησε τον Κόλπο· τον κατακερμάτισε κατά μήκος προϋπαρχουσών γραμμών ρήξης: επιταχύνοντας αποκλίσεις ορατές στην πολιτική για την Υεμένη, στον οικονομικό ανταγωνισμό και στις διαφορετικές προσεγγίσεις για τη διαχείριση των σχέσεων με την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη. Αυτός ο κατακερματισμός φαίνεται στις διαφορετικές στάσεις των κρατών του Κόλπου απέναντι στο Ιράν: το Ομάν, που φιλοξένησε τις προπολεμικές πυρηνικές διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν και υπήρξε σταθερός διαμεσολαβητής, συνεχίζει να καλεί σε διπλωματία ακόμη και όταν πλήττεται το ίδιο. Το Κατάρ, που μοιράζεται τεράστιο κοίτασμα φυσικού αερίου με το Ιράν και διατηρεί ανοιχτούς διαύλους με την Τεχεράνη, δίνει έμφαση στη συνύπαρξη. Η Σαουδική Αραβία, παρά τα πλήγματα, επίσης δείχνει προτίμηση στην αποκλιμάκωση, φοβούμενη έναν πόλεμο που απειλεί τη δική της οικονομική μεταμόρφωση.
Μόνο τα ΗΑΕ έχουν υιοθετήσει σκληρή γραμμή, απαιτώντας αποζημιώσεις, άνευ όρων επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και συνολική υποχώρηση της ιρανικής ισχύος. Η έξοδος από τον ΟΠΕΚ είναι αποτέλεσμα μιας γεωπολιτικής στάσης που διαφοροποιεί πλέον το Άμπου Ντάμπι όχι μόνο από το Ριάντ αλλά και από τη γενικότερη συναίνεση του Κόλπου. Τα ΗΑΕ έχουν καταλήξει ότι τα συμφέροντά τους εξυπηρετούνται καλύτερα ως κυρίαρχος δρώντας και όχι ως μέλος καρτέλ. Το αν αυτή η εκτίμηση θα αποδειχθεί σωστή εξαρτάται από την έκβαση του πολέμου και τη νέα περιφερειακή τάξη που θα προκύψει. Ένα πράγμα που καθιστά σαφές η απόφαση για τον ΟΠΕΚ είναι ότι το παλιό «σύμφωνο» του Κόλπου, βασισμένο σε κοινά θεσμικά πλαίσια και στην ψευδαίσθηση ενιαίων συμφερόντων, έχει τελειώσει.
