Μπορεί η διοίκηση και η κριτική επιτροπή του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου να έκαναν ό,τι μπορούσαν για να επιβάλουν καθεστώς «no politica» στη διοργάνωση, αλλά οι φετινοί νικητές των βραβείων και οι ομιλίες τους έδειξαν ότι το φεστιβάλ, το πιο σημαντικό της Ευρώπης, μαζί με αυτά των Καννών και της Βενετίας, είναι αδύνατο να κλείσει τις πύλες του στη σκοτεινή πραγματικότητα, ;όπως η γενοκτονία στη Γάζα.
Το κλείσιμο της 10ήμερης, 76ης Μπερλινάλε πέρασε στην ιστορία ακριβώς εξαιτίας της πολιτικής θέσης που επιχειρήθηκε να «φορεθεί» στη διοργάνωση από τα πάνω, με αποκορύφωνα την καταιγίδα που ξέσπασε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από το σχόλιο του προέδρου της κριτικής επιτροπής, διάσημου σκηνοθέτης, Βιμ Βέντερς, ότι οι κινηματογραφιστές πρέπει να «μείνουν μακριά από την πολιτική».
«Γιατί η Γερμανία είναι συνεργός στη γενοκτονία στη Γάζα από το Ισραήλ;»
Η κατακραυγή πέρασε μέσα στην αίθουσα. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η Deutsche Welle, οι ταινίες που επιλέχθηκαν για να κερδίσουν τα κορυφαία βραβεία, τα «Κίτρινα Γράμματα» του Ιλκέρ Τσάτακ και η «Σωτηρία» του Εμίν Αλπέρ, απέδειξαν ότι η Μπερλινάλε παραμένει το πιο πολιτικό από τα τρία μεγάλα κινηματογραφικά φεστιβάλ της Ευρώπης, μετά τις Κάννες και τη Βενετία.
Χαρακτηριστική του κλίματος ήταν ο Παλαιστίνιος σκηνοθέτης Αμπντάλα Αλχατίμπ, ο οποίος κέρδισε το βραβείο Καλύτερης Πρώτης Ταινίας για την ταινία του «Χρονικά από την Πολιορκία», ο οποίος, κατά την παραλαβή του βραβείου και φορώντας την καφίγια, σημείωσε, ότι ως πρόσφυγας στη Γερμανία, οι άνθρωποι τον είχαν προειδοποιήσει να μην παραβιάζει τις «κόκκινες γραμμές» στην ομιλία του. Παρ’ όλα αυτά, ρώτησε γιατί η χώρα δέχτηκε να είναι «συνεργός στη γενοκτονία στη Γάζα από το Ισραήλ». «Πιστεύω ότι είστε αρκετά έξυπνος για να το αναγνωρίσετε αυτό, αλλά επιλέγετε να μην σας ενδιαφέρει».
«Θα μπορούσα να πω ευχαριστώ και πόσο χαρούμενος είμαι, αλλά είμαι Παλαιστίνιος και θα μιλήσω για την Παλαιστίνη. Πιέστηκα πολύ να συμμετάσχω στο Φεστιβάλ, αλλά ήρθα γιατί ήθελα να σταθώ εδώ και να πω πως μια μέρα η Παλαιστίνη θα είναι ελεύθερη και θα έχουμε το δικό μας φεστιβάλ στη μέση της Γάζας, στη μέση άλλων πόλεων της Παλαιστίνης που θα συμπαραστέκεται σε όσους βρίσκονται κάτω από κατοχή, πολιορκία και δικτατορία σε όλο τον κόσμο.
Και θα βάζουμε την πολιτική πάνω από το σινεμά, την αντίσταση πάνω από την τέχνη, την ελευθερία πάνω από την ομορφιά και τον άνθρωπο πάνω από την κουλτούρα.
Η μέρα που περιμέναμε έρχεται και όταν οι άνθρωποι θα σε ρωτούν τι συνέβη εκεί, πες τους ότι η Παλαιστίνη θα θυμάται όλους όσους την υποστήριξαν και όλους όσους στάθηκαν απέναντί της. Απέναντι στο δικαίωμά μας να ζήσουμε με αξιοπρέπεια.
Εκείνους που επέλεξαν τη σιωπή, εκείνους που επέλεξαν να μείνουν σιωπηλοί.
Κάποιοι μου είπαν ότι θα έπρεπε να φοβάμαι να πω όλα αυτά, επειδή είμαι πρόσφυγας στη Γερμανία, και υπάρχουν πολλές κόκκινες γραμμές, αλλά δεν με νοιάζει. Με νοιάζει για τους ανθρώπους μου και την Παλαιστίνη.
Γι’ αυτό θα πω την τελευταία μου λέξη στη γερμανική κυβέρνηση. Η γερμανική κυβέρνηση είναι συνεργός στη γενοκτονία στη Γάζα και είναι αρκετά έξυπνη για να το αντιλαμβάνεται και να μην ενδιαφέρεται γι’ αυτό. Λευτεριά στην Παλαιστίνη από τώρα μέχρι και το τέλος του κόσμου».
Ο υπουργός Περιβάλλοντος Κάρστεν Σνάιντερ – το μόνο μέλος της γερμανικής κυβέρνησης που παρευρέθηκε στην τελετή – αποχώρησε από την τελετή απονομής των βραβείων κατά τη διάρκεια της ομιλίας του Αλχατίμπ, δηλώνοντας αργότερα ότι τα σχόλια ήταν «απαράδεκτα».
Ο Βόλφραμ Βάιμερ, Επίτροπος Πολιτισμού της Κυβέρνησης, απέρριψε τον ισχυρισμό του Αλκατίμπ σχετικά με τη θέση της Γερμανίας: «Αυτοί οι ψευδείς ισχυρισμοί είναι κακόβουλοι και δηλητηριάζουν την πολιτική συζήτηση. Καταστρέφουν την εκτίμηση της κινηματογραφικής τέχνης στην Μπερλινάλε», δήλωσε στην εφημερίδα Tagespiegel .
Η Καουτέρ Μπεν Χάνια, η σκηνοθέτης της ταινίας «Η Φωνή της Χιντ Ρατζάμπ», αρνήθηκε να παραλάβει το βραβείο της, κάνοντας την παρακάτω δήλωση:
«Απόψε αισθάνομαι περισσότερο ευθύνη παρά ευγνωμοσύνη. Η ταινία μου δεν είναι μόνο για την Χιντ, είναι για ένα σύστημα που δολοφονεί, που έκανε δυνατή τη δολοφονία της. Αυτό που συνέβη στην Χιντ δεν αποτελεί εξαίρεση. Είναι μέρος μιας γενοκτονίας. Και απόψε, στο Βερολίνο, υπάρχουν άνθρωποι που έδωσαν πολιτική κάλυψη σε αυτή τη γενοκτονία, αναδιατυπώνοντας τη μαζική δολοφονία αμάχων ως αυτοάμυνα, ως σύνθετες περιστάσεις. Υποτιμώντας όσους διαμαρτύρονται…
Ο ισραηλινός στρατός σκότωσε την Χιντ Ρατζάμπ. Σκότωσε την οικογένειά της. Σκότωσε τους δύο παραϊατρικούς που ήρθαν να τη σώσουν, με τη συνενοχή των πιο ισχυρών κυβερνήσεων και θεσμών του κόσμου.
Αρνούμαι να αφήσω τους θανάτους τους να γίνουν φόντο για μια ευγενική ομιλία για την ειρήνη. Οχι όσο οι δομές που τους επέτρεψαν να παραμείνουν ανέγγιχτες. Ετσι, απόψε, δεν θα πάρω αυτό το βραβείο σπίτι. Το αφήνω εδώ ως υπενθύμιση. Και όταν η ειρήνη επιδιώκεται ως νομική και ηθική υποχρέωση, που βασίζεται στη λογοδοσία για τη γενοκτονία, τότε θα επιστρέψω και θα την δεχτώ με χαρά».
Η Deutsche Welle σημειώνει ότι η Γερμανία παραμένει ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του Ισραήλ και ο δεύτερος μεγαλύτερος προμηθευτής όπλων του.
Οι πολιτικοί ηγέτες λένε ότι αυτή η θέση βασίζεται κυρίως στην ιστορική ενοχή για το ναζιστικό Ολοκαύτωμα, μια πολιτική γνωστή ως «Staatsraison» ή « κρατική λογική .
Ειδικοί στα ανθρώπινα δικαιώματα, ακαδημαϊκοί και μια έρευνα των Ηνωμένων Εθνών λένε ότι η επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα ισοδυναμεί με γενοκτονία, την οποία το Ισραήλ αρνείται κατηγορηματικά, λέγοντας ότι οι ενέργειές του στη Γάζα δικαιολογούνται ως αυτοάμυνα μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023.
Διευθύντρια του φεστιβάλ, Τρίσια Τατλ: «Δεν λαμβάνουμε καθόλου οδηγίες»
Η γερμανική κυβέρνηση χρηματοδοτεί το 40% του κινηματογραφικού φεστιβάλ. Εν μέσω σημαντικών περικοπών στη χρηματοδότηση των τεχνών και του πολιτισμού, το φεστιβάλ βρίσκεται υπό πίεση να διατηρήσει την κρατική υποστήριξη.
Αλλά η διευθύντρια του φεστιβάλ, Τρίσια Τατλ, επιμένει ότι αυτό δεν περιορίζει την Μπερλινάλε σε ό,τι μπορεί να πει ή να κάνει: «Έχουν στρατηγική εποπτεία, υπό την έννοια ότι τους αναφέρω για οικονομικά ζητήματα», δήλωσε στην DW, αλλά «αυτό που κάνουμε, αυτό που λέμε, εξαρτάται αποκλειστικά από εμάς. Δεν λαμβάνουμε επιστολές. Δεν λαμβάνουμε καθόλου οδηγίες».
Το 2024, ο υπουργός Πολιτισμού του Βερολίνου επιχείρησε να διαθέσει τη χρηματοδότηση για τις τέχνες μόνο σε όσους είχαν δεσμευτεί με τον αμφιλεγόμενο ορισμό του αντισημιτισμού από την IHRA. Παρόλο που η προτεινόμενη «ρήτρα κατά των διακρίσεων» για τη χρηματοδότηση των τεχνών τελικά αποσύρθηκε, συνέβαλε επίσης στην πίεση που ασκείται στα πολιτιστικά ιδρύματα.
Ένα επιχείρημα στην ανοιχτή επιστολή του 2026 κατά της Μπερλινάλε είναι ότι το φεστιβάλ έχει κάνει στο παρελθόν «σαφείς δηλώσεις» σχετικά με τις «φρικαλεότητες» που διαπράχθηκαν εναντίον αμάχων στην Ουκρανία και το Ιράν.
«Καλούμε την Μπερλινάλε να εκπληρώσει το ηθικό της καθήκον και να δηλώσει ξεκάθαρα την αντίθεσή της στη γενοκτονία του Ισραήλ, στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και στα εγκλήματα πολέμου κατά των Παλαιστινίων, και να τερματίσει εντελώς την εμπλοκή της στην προστασία του Ισραήλ από την κριτική και τις εκκλήσεις για λογοδοσία», αναφέρει η επιστολή.
Η Τατλ δικαιολογεί την προσπάθεια του φεστιβάλ να παραμείνει ουδέτερο με το γεγονός ότι αυτό το συγκεκριμένο ζήτημα «είναι πραγματικά πολωτικό. Σε κάθε συζήτηση που κάνεις, πρέπει να λαμβάνεις υπόψη την πολυπλοκότητα της κατάστασης».
Πίεση και από τις δύο πλευρές στο ζήτημα της Γάζας
Η Μπερλινάλε παρακολουθείται επίσης στενά από τις ισραηλινές αρχές και τους πολιτιστικούς σχολιαστές.
Ο πρέσβης του Ισραήλ στη Γερμανία, Ρον Πρόσορ, επαίνεσε την αποχώρηση του Κάρστεν Σνάιντερ από την γκαλά: «Σεβασμός στον υπουργό Σνάιντερ και την ηθική του διαύγεια», δήλωσε στην εφημερίδα Bild την Κυριακή, προσθέτοντας ότι η Μπερλινάλε κινδύνευε να θέσει σε κίνδυνο την καλή της φήμη εάν «χρησιμεύσει ως πλατφόρμα για τους μισαλλόδοξους κατά του Ισραήλ».
Αντιδρώντας επίσης στην τελετή απονομής των βραβείων, ένας blogger των Times of Israel ισχυρίζεται ότι «η πολιτιστική ελίτ της Γερμανίας παίζει με τη φωτιά», ενώ ένας σχολιαστής της Jüdische Allgemeine Zeitung χαρακτήρισε την ομιλία του Αλχατίμπ ως «μισαλλοδοξία».
Από την άλλη πλευρά της συζήτησης, η καμπάνια που πιέζει την Μπερλινάλε να λάβει επίσημη θέση για τη Γάζα άσκησε επίσης πιέσεις σε κινηματογραφιστές και ηθοποιούς, καθώς ερωτήθηκαν για τις πολιτικές τους θέσεις σε συνεντεύξεις Τύπου καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας.
Αυτό όχι μόνο οδήγησε στην αμφιλεγόμενη ατάκα του Βέντερς περί «μη συμμετοχής στην πολιτική», αλλά και σε πολλούς άλλους έγιναν ερωτήσεις που δεν σχετίζονταν με τις ταινίες τους.
«Αυτές οι στιγμές που γίνονται viral μπορούν να είναι πραγματικά καταστροφικές για τις ταινίες, αν αυτό σημαίνει ότι το μόνο για το οποίο γράφουμε είναι η διαμάχη, όχι οι ταινίες», είπε ο Τατλ, επισημαίνοντας ότι οι φορτισμένες ερωτήσεις δεν είναι επιβλαβείς μόνο για το φεστιβάλ, αλλά και για τις πολιτιστικές προσωπικότητες που έχουν δεχτεί να συμμετάσχουν στην εκδήλωση: «Οι άνθρωποι αναγκάζονται να μιλήσουν, και αν δεν μιλήσουν, τότε αυτό είναι προσβολή για τους ανθρώπους. Αν μιλήσουν και δεν πουν αυτό που θέλει να ακούσει ο ερωτών, αυτό είναι προσβολή. Και αν πουν λάθος πράγμα, τότε αυτό είναι ένα τεράστιο πρόβλημα».
Το βίντεο του Βιμ Βέντερς που έγινε viral οδήγησε επίσης την Ινδή συγγραφέα Αρουντάτι Ρόι να μποϊκοτάρει το φεστιβάλ. Ένιωσε ότι το να λέει κανείς στους κινηματογραφιστές ότι πρέπει να μείνουν μακριά από την πολιτική «είναι ένας τρόπος να κλείσει μια συζήτηση για ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, ακόμη και όταν αυτό εκτυλίσσεται μπροστά μας σε πραγματικό χρόνο — όταν καλλιτέχνες, συγγραφείς και κινηματογραφιστές θα έπρεπε να κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους για να το σταματήσουν».
«Οι καλλιτέχνες είναι ελεύθεροι να ασκήσουν το δικαίωμά τους στην ελευθερία του λόγου με όποιον τρόπο επιλέξουν», δήλωσε η Τατλ αντιδρώντας στην καταιγίδα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. «Δεν θα πρέπει να αναμένεται από αυτούς να σχολιάζουν όλες τις ευρύτερες συζητήσεις σχετικά με τις προηγούμενες ή τρέχουσες πρακτικές ενός φεστιβάλ επί των οποίων δεν έχουν κανέναν έλεγχο».
«Κίτρινα Γράμματα» του Ιλκέρ Τσάτακ
Ο Ιλκέρ Τσάτακ, του οποίου η ταινία «Κίτρινα Γράμματα» κέρδισε τη Χρυσή Άρκτο για την καλύτερη ταινία, εκφώνησε μια από τις πιο δυνατές ομιλίες της τελετής απονομής των βραβείων. Σημείωσε ότι το επίκεντρο της συζήτησης δεν πρέπει να είναι τα σχόλια των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που φέρνουν τους σκηνοθέτες ο ένας εναντίον του άλλου: «Δεν είμαστε εχθροί. Είμαστε σύμμαχοι», είπε. Η πραγματική απειλή, πρόσθεσε, «είναι οι αυταρχικοί, τα δεξιά κόμματα, οι μηδενιστές της εποχής μας. Ας μην πολεμάμε ο ένας τον άλλον. Ας τους πολεμήσουμε».
Τα «Κίτρινα Γράμματα» αφορούν δύο καλλιτέχνες που χάνουν τη θέση τους σε ένα κρατικό θέατρο λόγω των πολιτικών τους απόψεων. Η τουρκική ταινία είχε τις γερμανικές πόλεις Βερολίνο και Αμβούργο να αντικαθιστούν την Άγκυρα και την Κωνσταντινούπολη. Το πολιτικό δράμα παραμένει επίσης σκόπιμα ασαφές σχετικά με τα ονόματα των πολιτικών που καταστέλλουν την καλλιτεχνική τους ελευθερία, και αποφεύγει επίσης να περιγράψει λεπτομερώς ό,τι έχουν κάνει οι καλλιτέχνες για να αντιμετωπίσουν την απαγόρευση εργασίας.
Ορισμένοι κριτικοί κινηματογράφου θεώρησαν ότι μια τέτοια ασάφεια εμπόδισε την απήχηση των «Κίτρινων Γραμμάτων», αλλά άλλοι σημείωσαν ότι το γεγονός ότι η ταινία γυρίστηκε στη Γερμανία παρείχε μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η λογοκρισία των καλλιτεχνών μπορεί να συμβεί οπουδήποτε, όχι μόνο στην Τουρκία.
Καθώς η Μπερλινάλε πλοηγείται στις πολωμένες συζητήσεις της εποχής μας, η ελπίδα είναι ότι θα διατηρήσει τη δέσμευσή της σε ποικίλες — αν και κατά καιρούς αμφιλεγόμενες — καλλιτεχνικές φωνές, και ότι οι αυταρχικοί και οι μηδενιστές δεν θα αποκτήσουν το πάνω χέρι στη διάβρωση της ελευθερίας της έκφρασης.
