Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα του ενιαίου ορισμού του βιασμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ζητώντας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προχωρήσει σε νομοθετική πρόταση που θα βασίζεται αποκλειστικά στην απουσία συναίνεσης.
Με την έκθεση που εγκρίθηκε με ευρεία πλειοψηφία, οι ευρωβουλευτές προτείνουν ως θεμέλιο την αρχή της «ελεύθερης, ενημερωμένης και ανακλητής συναίνεσης» σε όλα τα κράτη-μέλη.
Στην πράξη, η συζήτηση αυτή αγγίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα θέματα του ποινικού δικαίου στην Ευρώπη, καθώς σήμερα δεν υπάρχει ενιαία προσέγγιση. Ορισμένες χώρες έχουν υιοθετήσει μοντέλα που δίνουν έμφαση στη συναίνεση, ενώ άλλες εξακολουθούν να συνδέουν τον ορισμό του αδικήματος με τη χρήση βίας ή απειλής.
Οι ευρωβουλευτές υπογραμμίζουν ότι η σιωπή, η απουσία αντίδρασης, η μη ρητή άρνηση, αλλά και η ύπαρξη προηγούμενης σχέσης, δεν μπορούν να θεωρηθούν συναίνεση.
Μετατόπιση του νομικού πλαισίου
Η πρόταση σηματοδοτεί μια σαφή μετατόπιση. Από την ανάγκη απόδειξης βίας, στο κέντρο τίθεται πλέον η ύπαρξη πραγματικής συναίνεσης.
Σύμφωνα με το Κοινοβούλιο, η συναίνεση πρέπει να αξιολογείται μέσα στο συνολικό πλαίσιο κάθε περίπτωσης. Παράγοντες όπως ο φόβος, η απειλή, η εξάρτηση, η μέθη, η απώλεια συνείδησης ή η ψυχολογική αδυναμία αντίδρασης αποκτούν καθοριστική σημασία.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις αντιδράσεις τραύματος, όπως η ακινητοποίηση ή η υποχωρητική στάση. Πρόκειται για στοιχεία που, όπως επισημαίνεται, συχνά παρερμηνεύονται, αλλά θα πρέπει να αναγνωρίζονται ρητά τόσο στη νομοθεσία όσο και στη δικαστική πρακτική.
Μια δύσκολη ευρωπαϊκή σύγκλιση
Η πρόταση, αν και πολιτικά ενισχυμένη, δεν παύει να αγγίζει ένα εξαιρετικά σύνθετο πεδίο.
Η εναρμόνιση ποινικών ορισμών στην ΕΕ δεν είναι απλή διαδικασία, ειδικά όταν αφορά ζητήματα σεξουαλικής βίας. Οι εθνικές νομοθεσίες έχουν διαφορετικές αφετηρίες και διαφορετικές νομικές παραδόσεις, κάτι που καθιστά τη σύγκλιση αργή και συχνά δύσκολη.
Παράλληλα, το ζήτημα δεν είναι μόνο νομικό, αλλά και κοινωνικό. Οι αντιλήψεις γύρω από τη συναίνεση, την ευθύνη και τα όρια της σεξουαλικής πράξης διαφέρουν ακόμη σημαντικά μεταξύ των κρατών-μελών.
Ενίσχυση της προστασίας των θυμάτων
Το Κοινοβούλιο συνδέει την πρόταση με ένα ευρύτερο πλαίσιο προστασίας των θυμάτων. Ζητά άμεση ιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, νομική βοήθεια και πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες. Παράλληλα, προτείνει τη δημιουργία 24ωρων κέντρων υποστήριξης σε όλα τα κράτη-μέλη.
Η προσέγγιση αυτή ενισχύει τη μετατόπιση προς ένα πιο «θύμα-κεντρικό» μοντέλο, όπου η έμφαση δεν δίνεται μόνο στην τιμωρία, αλλά και στην αποκατάσταση και την υποστήριξη.
Εκπαίδευση και πρόληψη
Σημαντικό μέρος της πρότασης αφορά την εκπαίδευση και την πρόληψη. Ζητείται υποχρεωτική εκπαίδευση για αστυνομικούς, δικαστές, γιατρούς και άλλους επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με θύματα.
Παράλληλα, προτείνεται η υλοποίηση πανευρωπαϊκών καμπανιών ενημέρωσης για τη συναίνεση και τη σεξουαλική αυτοδιάθεση.
