Ο πόλεμος του Ιράν με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ όχι μόνο δεν αποδυνάμωσε το καθεστώς της Τεχεράνης, αλλά φαίνεται πως ενίσχυσε τον σκληρό πυρήνα της εξουσίας, συσπειρώνοντας τους Φρουρούς της Επανάστασης και ενδυναμώνοντας τους μηχανισμούς ασφαλείας και καταστολής.
Όπως επισημαίνει σε ανάλυσή της η Le Monde, η ιστορία προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ την περίοδο 1980-1988 συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, επιτρέποντας στο καθεστώς να ενισχύσει τη συνοχή του, να απομονώσει τους αντιπάλους του και να περιορίσει κάθε φωνή διαφωνίας στο όνομα της εθνικής ανάγκης.
Κάτι αντίστοιχο φαίνεται να συνέβη και με τη σύγκρουση που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου και ολοκληρώθηκε με την εύθραυστη εκεχειρία της 8ης Απριλίου. Αντί να αποδυναμωθεί, η ηγεσία της Τεχεράνης συσπειρώθηκε γύρω από τους μηχανισμούς ασφαλείας και ιδιαίτερα τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Η διαδοχή Χαμενεΐ και η συσπείρωση του καθεστώτος
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ταχύτατη ανάδειξη του 55χρονου Μοτζτάμπα Χαμενεΐ στην ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας, λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του πατέρα του, Αλί Χαμενεΐ, στους αμερικανοϊσραηλινούς βομβαρδισμούς της 28ης Φεβρουαρίου.
Υπό διαφορετικές συνθήκες, η διαδικασία διαδοχής θα μπορούσε να είχε προκαλέσει έντονες εσωτερικές αντιπαραθέσεις και πολύμηνες διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, το κλίμα πολέμου και η ανάγκη διατήρησης της σταθερότητας οδήγησαν το καθεστώς σε μια γρήγορη και χωρίς αντιδράσεις μετάβαση.
Τα προηγούμενα χρόνια είχαν διατυπωθεί διάφορα σενάρια για τη μετά Χαμενεΐ εποχή, ακόμη και για την αντικατάσταση του θεσμού του ανώτατου ηγέτη από ένα συλλογικό όργανο. Ο πόλεμος, όμως, έκλεισε απότομα κάθε σχετική συζήτηση και ενίσχυσε τη γραμμή της συνέχειας.
Παράλληλα, η σύγκρουση λειτούργησε ως υπενθύμιση της στρατηγικής σημασίας των Στενών του Ορμούζ. Η Τεχεράνη διαπίστωσε εκ νέου πόσο ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί διαθέτει μέσω του ελέγχου ενός από τα σημαντικότερα περάσματα του παγκόσμιου εμπορίου ενέργειας.
Πριν από τον πόλεμο, πάνω από το 20% των παγκόσμιων μεταφορών πετρελαίου, φυσικού αερίου και λιπασμάτων περνούσε από τα Στενά του Ορμούζ. Η δυνατότητα του Ιράν να επηρεάζει τη λειτουργία της συγκεκριμένης θαλάσσιας οδού φαίνεται πως του έδωσε μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση απέναντι στις δυτικές πιέσεις.
Η καταστολή στο εσωτερικό και η κοινωνική κόπωση
Την ίδια ώρα, οι διαπραγματεύσεις για μια μόνιμη εκεχειρία, την πλήρη αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και το μέλλον των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου παραμένουν σε αδιέξοδο, με την Τεχεράνη να θεωρεί ότι διαπραγματεύεται από θέση ισχύος.
Η κρίση επανέφερε επίσης το Ιράν στο επίκεντρο της περιφερειακής διπλωματίας. Παρά τις επιθέσεις σε χώρες του Κόλπου που φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις, αρκετά αραβικά κράτη φαίνεται να αναζητούν τρόπους συνεννόησης με την Τεχεράνη, καθώς εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ομαλή λειτουργία των Στενών του Ορμούζ.
Στο εσωτερικό, ωστόσο, η εικόνα είναι διαφορετική. Η ιρανική κοινωνία εμφανίζεται εξαντλημένη οικονομικά και ψυχολογικά, γεγονός που περιορίζει τις δυνατότητες μαζικών κινητοποιήσεων.
Σύμφωνα με τη Μάι Σάτο, ειδική εισηγήτρια του ΟΗΕ για το Ιράν, οι εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων έχουν αυξηθεί αισθητά από την έναρξη του πολέμου. Τουλάχιστον 38 άτομα που κατηγορήθηκαν για «συνεργασία με τον εχθρό» έχουν εκτελεστεί από τα τέλη Φεβρουαρίου, ενώ παράλληλα αυξάνονται οι συλλήψεις για κατασκοπεία και οι κατασχέσεις περιουσιών.
Την ίδια στιγμή, το καθεστώς αξιοποιεί τις φιλοκυβερνητικές συγκεντρώσεις στις μεγάλες πόλεις ως απόδειξη λαϊκής στήριξης, ενισχύοντας το αφήγημα της εθνικής ενότητας απέναντι στις εξωτερικές απειλές.
Βραχυπρόθεσμα, όλα δείχνουν ότι ο πόλεμος λειτούργησε ενισχυτικά για την Ισλαμική Δημοκρατία. Μακροπρόθεσμα, όμως, η μεγαλύτερη πρόκληση ίσως να μην προέρχεται από το εξωτερικό, αλλά από την ίδια την οικονομική κατάσταση της χώρας. Εάν οι κυρώσεις παραμείνουν και δεν υπάρξει συμφωνία με τη Δύση, ο πληθωρισμός, η ανεργία και η συνεχιζόμενη φτωχοποίηση της κοινωνίας ενδέχεται να αποδειχθούν πιο επικίνδυνα για το καθεστώς από οποιαδήποτε στρατιωτική επίθεση.
