Μια ελληνική πόλη στο Αφγανιστάν μοιάζει με ιστορία βγαλμένη από μυθιστόρημα αφού, στην επαρχία Ταχάρ, περισσότερα από 4.000 χιλιόμετρα μακριά από την Αθήνα, σώζονται τα ερείπια της Αϊ Χανούμ, μιας πόλης που ιδρύθηκε πριν από περίπου 2.300 χρόνια και αποτελεί μία από τις πιο εντυπωσιακές αποδείξεις της εξάπλωσης του ελληνιστικού πολιτισμού στην Ασία. Θέατρο, γυμνάσιο, κορινθιακοί κίονες, αγάλματα του Δία και χρυσά νομίσματα με μορφές Ελλήνων βασιλέων συνθέτουν την εικόνα ενός τόπου που έφερε έντονα τα χαρακτηριστικά της ελληνικής παρουσίας.
Συγκεκριμένα, χτισμένη ανάμεσα στους ποταμούς Αμού Ντάρια και Κόκτσα, σε μια εύφορη περιοχή του βορειοανατολικού Αφγανιστάν, η Αϊ Χανούμ στο σημερινό Αφγανιστάν υπήρξε ένα από τα ανατολικότερα όρια του ελληνιστικού κόσμου. Αν και σήμερα σώζονται μόνο ερείπια, οι αρχαιολογικές έρευνες αποκάλυψαν μια οργανωμένη πόλη με δημόσια κτήρια, ανάκτορα και οχυρώσεις, που μαρτυρούν την ιδιαίτερη σημασία της.
Ποιος ίδρυσε την Αϊ Χανούμ
Η Αϊ Χανούμ κατοικήθηκε από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. έως τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ., όταν εγκαταλείφθηκε έπειτα από επιδρομές νομαδικών φύλων που εκμεταλλεύτηκαν την αποδυνάμωση της κυρίαρχης αυτοκρατορίας.
Για πολλά χρόνια, μάλιστα, υπήρχε η άποψη ότι την πόλη ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του στην Ασία. Σήμερα, όμως, οι περισσότεροι ιστορικοί θεωρούν πιθανότερο ότι δημιουργήθηκε επί Σελεύκου Α’ Νικάτορα, διαδόχου του Μακεδόνα στρατηλάτη και ιδρυτή της αυτοκρατορίας των Σελευκιδών, η οποία εκτεινόταν από τη νοτιοανατολική Ευρώπη έως τα σύνορα της Ινδίας.
Τι αποκάλυψαν οι ανασκαφές στην Αϊ Χανούμ
Οι αρχαιολογικές έρευνες αποκάλυψαν μια πόλη που έφερε έντονη ελληνική σφραγίδα. Πιο αναλυτικά, οι επιστήμονες εντόπισαν μια εκτεταμένη πόλη, στην οποία υπήρχαν ανάκτορο, διοικητικά κτήρια, οπλοστάσιο, γυμνάσιο, ναοί και μεγάλο υπαίθριο θέατρο. Πάνω από αυτή την πόλη, επίσης, υψωνόταν η οχυρωμένη ακρόπολη, η οποία λειτουργούσε κυρίως ως αμυντικό κέντρο.
Η ελληνική επιρροή είναι εμφανής στην αρχιτεκτονική, στην πολεοδομία και στα ευρήματα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν κορινθιακοί κίονες, αγάλματα του Δία και χρυσά νομίσματα με τις μορφές Ελλήνων βασιλέων.
Πώς ανακαλύφθηκε η ελληνική πόλη στο Αφγανιστάν
Για χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι η Αϊ Χανούμ εντοπίστηκε το 1961 από τον τελευταίο βασιλιά του Αφγανιστάν, Μοχάμεντ Ζαχίρ Σαχ, στη διάρκεια κυνηγιού.
Ωστόσο, ο αρχαιολογικός χώρος είχε καταγραφεί ήδη από το 1925 από τον Γάλλο αρχαιολόγο, Ζιλ Μπαρτού. Ακόμα, το 1963 ο επίσης Γάλλος αρχαιολόγος, Ντανιέλ Σλουμπερζέ, απέδειξε μέσα από νέα ευρήματα τον έντονο ελληνικό χαρακτήρα της πόλης. Οι ανασκαφές συνεχίστηκαν από τη Γαλλική Αρχαιολογική Αποστολή στο Αφγανιστάν μέχρι το 1979, όταν η σοβιετική εισβολή στη χώρα οδήγησε στη διακοπή κάθε ερευνητικής δραστηριότητας.
Γιατί η Αϊ Χανούμ κινδυνεύει να χαθεί οριστικά
Οι δεκαετίες πολέμων και πολιτικής αστάθειας στο Αφγανιστάν είχαν σοβαρές συνέπειες για τον αρχαιολογικό χώρο. Μάλιστα, οι λεηλασίες, οι καταστροφές και η εγκατάλειψη προκάλεσαν ανυπολόγιστες ζημιές, ενώ οι αρχαιολογικές έρευνες δεν έχουν ουσιαστικά επανεκκινήσει.
Παρά την εικόνα που παρουσιάζει σήμερα, η Αϊ Χανούμ παραμένει ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του ελληνιστικού κόσμου και υπενθυμίζει ότι το Αφγανιστάν υπήρξε για αιώνες σταυροδρόμι πολιτισμών. Από τα περάσματά του διακινούνταν άνθρωποι, αγαθά και ιδέες ανάμεσα στην Κίνα, στην Ινδία, στην Περσία και στη Μεσόγειο, πολύ πριν ο Δρόμος του Μεταξιού αποκτήσει τη φήμη που διατηρεί μέχρι σήμερα.
