Αν έπρεπε να περιγράψει κανείς το πνεύμα της εποχής μας με μία φράση, ίσως αυτή να ήταν η εξής: δεν αρκεί να ζεις, πρέπει να εξελίσσεσαι. Η βελτίωση του εαυτού έχει μετατραπεί πλέον σε κοινωνική υποχρέωση.
Πρέπει να βελτιώνεσαι, να δουλεύεις τον εαυτό σου, να επενδύεις στη σωματική και ψυχική σου κατάσταση. Να είσαι πιο υγιής, πιο επιτυχημένος, πιο ισορροπημένος, πιο ευτυχισμένος.
Στα social media βλέπουμε διαρκώς την «καλύτερη εκδοχή» των άλλων: σωστή διατροφή, γυμναστήριο, ταξίδια, παραγωγικότητα, καριέρα, αυτογνωσία.
Η ζωή μοιάζει με ένα ατελείωτο project αναβάθμισης. Το σώμα, το μυαλό, οι σχέσεις, ακόμη και τα συναισθήματά μας γίνονται πεδία διαρκούς δουλειάς.
Δεν αρκεί να είσαι καλά, πρέπει να αποδεικνύεις ότι δουλεύεις για να είσαι ακόμη καλύτερα. Σε αυτή τη συνθήκη, η ζωή αρχίζει να μοιάζει με performance.
Η ευτυχία ως προσωπικό project
Η ιδέα ότι μπορούμε -και οφείλουμε- να φτιάξουμε τη ζωή μας μόνοι μας δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με μια ευρύτερη κουλτούρα που μεταφέρει όλο και περισσότερο την ευθύνη της ευημερίας στο άτομο.
Αν δεν είσαι χαρούμενος, αν δεν έχεις την καριέρα που θέλεις, αν δεν νιώθεις πλήρης, τότε μάλλον δεν προσπάθησες αρκετά.
Η ευτυχία μετατρέπεται έτσι σε στόχο που πρέπει να επιτευχθεί, σε project που χρειάζεται διαρκή βελτίωση. Δεν είναι μια κατάσταση που προκύπτει, αλλά κάτι που πρέπει να κατακτήσεις. Και επειδή δεν υπάρχει σαφές σημείο τερματισμού, η προσπάθεια δεν σταματά ποτέ.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η αναζήτηση της ευτυχίας συχνά παράγει το αντίθετο: άγχος, σύγκριση και ένα μόνιμο αίσθημα ανεπάρκειας.
Η ψυχολογία ως trend και το echo chamber της αυτογνωσίας
Την ίδια στιγμή, η ψυχολογία έχει απομυθοποιηθεί και έχει μπει στην καθημερινότητα με τρόπο που πριν από λίγα χρόνια θα φαινόταν αδιανόητος. Η θεραπεία, η αυτογνωσία, η προσωπική ανάπτυξη συζητιούνται ανοιχτά, ιδιαίτερα από τις νεότερες γενιές.
Αυτό από μόνο του είναι θετικό. Ωστόσο, μαζί με την εξοικείωση με την ψυχική υγεία έχει αναπτυχθεί και μια ολόκληρη κουλτούρα γύρω από αυτήν. Podcasts, life coaches, reels αυτοβελτίωσης, συνεχείς αναφορές σε «όρια», «τραύματα» και «δουλειά με τον εαυτό».
Η αυτογνωσία κινδυνεύει έτσι να μετατραπεί σε ακόμη ένα πεδίο performance. Δεν αρκεί να κάνεις ψυχοθεραπεία: πρέπει να δείχνεις ότι εξελίσσεσαι, ότι έχεις καταλάβει τον εαυτό σου, ότι έχεις λύσει τα θέματα σου.
Δημιουργείται ένα είδος echo chamber, όπου ο ψυχολόγος απλά επιβεβαιώνει αυτά που θες να ακούσεις και όπου η αμφιβολία, η σύγχυση ή η αδυναμία δεν χωρούν εύκολα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η λεγόμενη «θετική ψυχολογία» παίρνει συχνά ακραίες μορφές. Η δυσφορία αντιμετωπίζεται σαν προσωπική αποτυχία, η αρνητικότητα σαν πρόβλημα που πρέπει να διορθωθεί και η ευτυχία σαν μόνιμη κατάσταση που οφείλουμε να διατηρούμε.
Οι σχέσεις στην εποχή του performance
Αυτή η λογική δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, αλλά και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους.
Πολλοί περιγράφουν ότι οι σχέσεις έχουν γίνει πιο δύσκολες, πιο εύθραυστες και πιο απαιτητικές. Στα πρώτα ραντεβού εμφανίζονται γρήγορα όροι, προσδοκίες, προσωπικά standards και «κόκκινες γραμμές».
Η αναζήτηση του συντρόφου μοιάζει όλο και περισσότερο με διαδικασία επιλογής του ιδανικού match, ενός ανθρώπου που θα ανταποκρίνεται όχι μόνο συναισθηματικά, αλλά και στο lifestyle, στην αυτογνωσία και στη φάση ζωής μας.
Παράλληλα, εμφανίζονται όλο και πιο συχνά υβριδικές μορφές σχέσεων, όπως τα situationships και οι ανοιχτές σχέσεις. Αυτές δεν είναι απαραίτητα αρνητικές.
Ωστόσο δείχνουν ότι η δέσμευση, η αβεβαιότητα και ο χρόνος που χρειάζεται για να χτιστεί μια σχέση μοιάζουν όλο και πιο δύσκολο να χωρέσουν σε μια κουλτούρα που έχει μάθει να αξιολογεί τα πάντα γρήγορα.
Όταν όλοι προσπαθούμε να είμαστε η καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας, αρχίζουμε να ψάχνουμε και την καλύτερη εκδοχή του άλλου. Και τότε η σχέση γίνεται κι αυτή performance.
Από την τελειότητα στην αυθεντικότητα
Ίσως το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι ενώ μιλάμε διαρκώς για αυθεντικότητα, δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να τη βιώσουμε. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να βελτιωθούμε, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας σαν project που δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Η αυτοβελτίωση δεν είναι από μόνη της πρόβλημα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν μετατρέπεται σε υποχρέωση, όταν η ευτυχία γίνεται στόχος που πρέπει να αποδεικνύεται και όταν η ανθρώπινη ατέλεια μοιάζει ανεπίτρεπτη.
Ίσως τελικά η πιο δύσκολη ερώτηση δεν είναι πώς θα γίνουμε καλύτεροι, αλλά αν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι δεν χρειάζεται να είμαστε συνεχώς καλύτεροι. Δεν είναι η ζωή μας ένα ατέλειωτο check list επιτευγμάτων.
Μερικές φορές αρκεί να είμαστε ο εαυτός μας και να ζήσουμε χαλαρά, μακριά από τις όποιες κοινωνικές επιταγές και συμβάσεις.
