Η αυξανόμενη παρουσία των νέων και εφήβων στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελεί πλέον μια αδιαμφισβήτητη κοινωνική πραγματικότητα.
Η ολοένα αυξανόμενη και αλόγιστη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από ανήλικους διαμορφώνει νέους τρόπους επικοινωνίας, αλληλεπίδρασης και διαμόρφωσης κουλτούρας και ταυτότητας. Επιστημονικές μελέτες αναδεικνύουν ότι πλέον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν για τους νέους ως πεδίο κοινωνικής σύνδεσης, ανταλλαγής εμπειριών και έκφρασης συναισθημάτων, ιδίως μεταξύ συνομηλίκων που αντιμετωπίζουν κοινές προκλήσεις ή βιώνουν παρόμοιες εμπειρίες.
Ωστόσο, οι κίνδυνοι που απορρέουν από την υπερβολική, άνευ ορίων ή μη εποπτευόμενη χρήση τους είναι αρκούντως σοβαροί και επ’ ουδενί δεν μπορούν να υποτιμηθούν. Η κοινωνική απομόνωση, η ενίσχυση του άγχους και των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, η διατάραξη της αυτοεκτίμησης και τα φαινόμενα διαδικτυακού εκφοβισμού αποτελούν σοβαρές προκλήσεις για την ψυχική υγεία των νέων.
Παράλληλα, αρνητικές συνέπειες μπορούν να αποτυπωθούν και στη διαδικασία της εκπαίδευσης, με σχολική διαρροή, ανάπτυξη επιθετικότητας, φαινόμενα εκφοβισμού, αλλά και παραβατικότητας εντός και εκτός σχολικού περιβάλλοντος. Επιπρόσθετα η παρατεταμένη έκθεση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενδέχεται να ευνοεί την έμμεση ή άμεση προβολή λανθανόντων προτύπων, κανονικοποίηση της χρήσης αλκοόλ, κάνναβης, ηλεκτρονικών τσιγάρων και άλλων ψυχοδραστικών ουσιών, αλλά και να έχει επίδραση στα παιδιά με εμφάνιση διαταραχών στον ύπνο και στην διατροφή.
Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια αποτελούν πλέον μία μορφή νόμιμης εξάρτησης που έχει ενισχυθεί σημαντικά στη χώρα μας, ιδιαίτερα μετά την περίοδο της Covid-19, καθώς η κοινωνική απομόνωση και ο περιορισμός της φυσικής επαφής δημιούργησαν ένα ιδιαίτερα πρόσφορο περιβάλλον για την ενίσχυση τέτοιων συμπεριφορών.
Σήμερα, περισσότεροι από δύο στους πέντε μαθητές (41,4%) εμφανίζουν υψηλή προσκόλληση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ η ενασχόληση με τον ψηφιακό κόσμο ξεκινά σε ολοένα και μικρότερες ηλικίες, με παιδιά ακόμη και των πρώτων σχολικών βαθμίδων να έχουν σημαντική εξοικείωση με το διαδίκτυο.
Πρόκειται για μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να ανατραπεί, καθώς το διαδίκτυο έχει πλέον ενσωματωθεί στον πυρήνα της εκπαίδευσης και της κοινωνικοποίησης των παιδιών. Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι ο αποκλεισμός των παιδιών από τον ψηφιακό χώρο, αλλά η ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας, η ενεργή υποστήριξη των γονέων και ο καθοριστικός ρόλος του σχολείου στην καλλιέργεια κριτικής και υπεύθυνης χρήσης της τεχνολογίας. Παράλληλα, είναι αναγκαία η μέριμνα για την ψυχική υγεία των παιδιών, καθώς η υπερβολική έκθεση, η συνεχής σύγκριση και η πίεση για διαδικτυακή αποδοχή επηρεάζουν ουσιαστικά την αυτοεκτίμηση και τη συναισθηματική τους ανάπτυξη. Με συνεργασία οικογένειας, σχολείου και πολιτείας μπορούμε να διαμορφώσουμε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό ψηφιακό περιβάλλον ώστε τα παιδιά να αναπτύξουν μια υγιή και ισορροπημένη σχέση με την τεχνολογία.
Οι ανησυχίες αυτές δεν παραμένουν θεωρητικές· επιβεβαιώνονται και από τα πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα, τα οποία σκιαγραφούν μια ακόμη πιο ανησυχητική εικόνα για τη χρήση του διαδικτύου από τους εφήβους στη χώρα μας. Σύμφωνα με την Πανευρωπαϊκή Έρευνα ESPAD 2024, οι εξαρτητικές συμπεριφορές μεταξύ των 16χρονων μαθητών στην Ελλάδα παρουσιάζουν αξιοσημείωτη άνοδο. Το 71% των εφήβων ασχολείται συστηματικά με ηλεκτρονικά παιχνίδια, ενώ το 21% εμφανίζει ήδη ενδείξεις υπερβολικής χρήσης ή εθισμού – με τα αγόρια να καταγράφουν υψηλότερα ποσοστά. Παράλληλα, σχεδόν ένας στους δύο μαθητές (48%) επηρεάζεται αρνητικά από τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με τα κορίτσια να εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαλωτότητα στη συχνή και ψυχολογικά επιβαρυντική ενασχόληση.
Ειδικότερα, δύο στους πέντε 16χρονους αφιερώνουν πάνω από τέσσερις ώρες ημερησίως στα κοινωνικά δίκτυα κατά τις καθημερινές, ενώ τα Σαββατοκύριακα και τις αργίες ο χρόνος αυτός αυξάνεται σημαντικά. Επιπλέον, σχεδόν οι μισοί έφηβοι εμφανίζουν ενδείξεις προβληματικής χρήσης, με τα κορίτσια να καταγράφουν υψηλότερα ποσοστά τόσο στη συχνότητα όσο και στα χαρακτηριστικά εξάρτησης. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις που θα ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες ανάγκες των διαφορετικών ομάδων νέων.
Ο Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) απαντά στις σύγχρονες αυτές προκλήσεις με τη λειτουργία εξειδικευμένων δομών για εφήβους. Στο πλαίσιο αυτό έχει αναπτύξει ένα συνεκτικό και πολυεπίπεδο δίκτυο υπηρεσιών και παρεμβάσεων, το οποίο συνεχώς διευρύνει. Σε επίπεδο αντιμετώπισης, λειτουργούν εξειδικευμένες δομές για εφήβους, όπως η Θεραπευτική Κοινότητα Νέων Εφήβων Αθήνας, οι Μονάδες Εφήβων σε Αθήνα, Ηράκλειο, Θεσσαλονίκη, Κέρκυρα και Βόλο, η Κινητή Μονάδα Εφήβων Αττικής και η πλατφόρμα online τηλεσυμβουλευτικής, αλλά και οι Μονάδες Άμεσης Κοινωνικής Παρέμβασης για νέους 13-24 ετών. Σε επίπεδο πρόληψης υλοποιούνται προγράμματα καθολικής πρόληψης και στοχευμένες παρεμβάσεις, προσαρμοσμένες για τις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε πληθυσμιακής ομάδας από Κέντρα Πρόληψης και τα Τμήματα Πρόληψης και Ενημέρωσης του ΕΟΠΑΕ. Στο αμέσως επόμενο διάστημα θα λειτουργήσουν νέες εξειδικευμένες δομές για την αντιμετώπιση εξαρτήσεων και εξαρτητικών συμπεριφορών για νεαρούς ενήλικους και εφήβους στα Γιάννενα, τις Σέρρες, τη Καρδίτσα, τη Λάρισα, τον Βόλο, την Πάτρα και την Καβάλα με στόχο την ολοκληρωμένη θεραπευτική υποστήριξη παιδιών και οικογενειών που αντιμετωπίζουν πρόβλημα και ψηφιακών εθισμών.
Ιδιαίτερης σημασίας αποτελεί η επικείμενη λειτουργία, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, του Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Πρόληψη και Έγκαιρη Παρέμβαση του Ψηφιακού Εθισμού. Το καινοτόμο αυτό εγχείρημα στοχεύει στην ολιστική αντιμετώπιση του εθισμού στο διαδίκτυο, με έμφαση στην πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση, την ανάπτυξη υγιούς ψηφιακής κουλτούρας και την ουσιαστική υποστήριξη των οικογενειών. Το Παρατηρητήριο, που δημιουργείται με συγχρηματοδότηση από το τομεακό Πρόγραμμα «Ανθρώπινο Δυναμικό και Κοινωνική Συνοχή» 2021–2027, συνολικού προϋπολογισμού 4,6 εκατ. ευρώ, αποτελεί πανευρωπαϊκή πρωτοπορία και έργο-τομή στον τομέα των εξαρτήσεων. Μέσα από την ενσωμάτωση θεσμικών μέτρων, την ανάπτυξη σύγχρονων πρωτοκόλλων και τη δημιουργία οργανωμένου συστήματος έγκαιρης ανίχνευσης και παρατήρησης, το Παρατηρητήριο θα παρέχει τη δυνατότητα έγκαιρης παραπομπής και συνεχούς υποστήριξης σε όσους το χρειάζονται, ενισχύοντας καθοριστικά την εθνική στρατηγική για την αντιμετώπιση των ψηφιακών εθισμών.
Η προστασία της ψυχικής υγείας των εφήβων και η ενίσχυση της ανθεκτικότητάς τους στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο συνιστά συλλογική ευθύνη όλων μας. Για τον ΕΟΠΑΕ, αποτελούν σταθερή στρατηγική προτεραιότητα και δέσμευση για μία κοινωνία με υγιή πρότυπα, κοινωνικές σχέσεις και ουσιαστική σύνδεση των ατόμων. Οφείλουμε όλοι να κατανοήσουμε το σοβαρό κίνδυνο που έχει εισχωρήσει στην σύγχρονη ζωή και να δράσουμε άμεσα, και ως πολιτεία και ως κοινωνία.
