Η έκτακτη Σύνοδος Κορυφής της ΕΕ στις Βρυξέλλες, που προκλήθηκε από τις απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία, λειτούργησε ως σημείο καμπής για τους Ευρωπαίους ηγέτες, οι οποίοι, χωρίς δραματικές αποφάσεις ή συγκρούσεις, κατέληξαν σε μια σιωπηρή αλλά καθοριστική συνειδητοποίηση: η μεταπολεμική τάξη και η δεδομένη εξάρτηση από τις ΗΠΑ ανήκουν στο παρελθόν και η Ευρώπη καλείται πλέον να χαράξει μια πιο ενιαία και ανεξάρτητη πορεία σε όλους τους τομείς, από την άμυνα και την ασφάλεια έως την οικονομία και το εμπόριο.
Όπως γράφει το Politico, Ααυτή ήταν η στιγμή που οι ηγέτες της ΕΕ συμφώνησαν ότι η Ευρώπη πρέπει να πορευτεί μόνη της.
Μια συγκρατημένη συνάντηση στις Βρυξέλλες μετατράπηκε σε αφύπνιση για μια παγκόσμια τάξη δεκαετιών που πλέον φθίνει.
Δεν υπάρχει επιστροφή.
Αυτό ήταν το μήνυμα που εξέπεμψαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες που συγκεντρώθηκαν την Πέμπτη στις Βρυξέλλες.
Και παρότι αυτή η έκτακτη Σύνοδος Κορυφής, που συγκλήθηκε ως απάντηση στις απειλές του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ να καταλάβει τη Γροιλανδία, κατέληξε σε κάτι πολύ λιγότερο δραματικό, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος υπαναχώρησε μόλις 24 ώρες νωρίτερα, η σιωπηρή συνειδητοποίηση ότι η μεταπολεμική «κόκκινη γραμμή» της Ευρώπης είχε πλέον ξεπεραστεί ήταν, αν μη τι άλλο, ακόμη πιο εντυπωσιακή.
Ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν και ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς, οι δύο ισχυρότεροι ηγέτες της ΕΕ, που το τελευταίο διάστημα δεν βρίσκονταν πάντα στην ίδια γραμμή, ενώθηκαν στην προειδοποίηση ότι η διατλαντική κρίση εκτόξευσε την Ένωση σε μια σκληρή νέα πραγματικότητα, μια πραγματικότητα στην οποία πρέπει να αγκαλιάσει την ανεξαρτησία της.
«Ξέρουμε ότι πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη», δήλωσε στους δημοσιογράφους η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στο τέλος της πεντάωρης συνάντησης.
Και ενώ, σε αντίθεση με πρόσφατες Συνόδους Κορυφής της ΕΕ, δεν υπήρξαν υψηλοί τόνοι, καβγάδες ή καν αποφάσεις προς λήψη, η συνάντηση σηματοδότησε σιωπηρά μια άτυπη κοινή κατανόηση, σύμφωνα με τέσσερις διπλωμάτες της ΕΕ και έναν αξιωματούχο με γνώση των συζητήσεων, ότι υπάρχει ένα μοιραίο ρήγμα ανάμεσα στην παλιά τάξη και τη νέα: στον τρόπο που λειτουργούσε η Δύση από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και σε ό,τι ακολουθεί.
Παρότι η νοητική στροφή προς την ανεξαρτησία ωρίμαζε εδώ και χρόνια, από τότε που ο Τραμπ μπήκε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο το 2017, οι πρωτοφανείς απειλές του για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως ξαφνικό καμπανάκι, αναγκάζοντας τους ηγέτες να εξετάσουν βήματα που θα θεωρούνταν αδιανόητα ακόμη και πριν από λίγους μήνες.
Όλοι οι αξιωματούχοι που μίλησαν για το άρθρο ζήτησαν ανωνυμία, ώστε να μπορούν να τοποθετηθούν ελεύθερα για τη Σύνοδο, η οποία πραγματοποιήθηκε κεκλεισμένων των θυρών.
«Αυτή είναι η στιγμή του Ρουβίκωνα», δήλωσε διπλωμάτης της ΕΕ από χώρα της ανατολικής πτέρυγας. «Είναι σοκ-θεραπεία. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει σε αυτό που ήταν πριν. Το λένε εδώ και ημέρες». Το πώς ακριβώς θα μοιάζει αυτή η νέα πορεία παραμένει θέμα για το μέλλον.
Ωστόσο, μέσα στην εβδομάδα υπήρξαν ενδείξεις. Η αρχική αντίδραση των ηγετών της ΕΕ στην κρίση της Γροιλανδίας η αναστολή εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ, η αποστολή στρατευμάτων στη Γροιλανδία και οι απειλές για ευρείες εμπορικές κυρώσεις κατά των ΗΠΑ έδωσαν μια πρώτη γεύση του τι μπορεί να ακολουθήσει.
Κατ’ ιδίαν αλλά και δημόσια, οι ηγέτες τόνισαν ότι η γρήγορη και ενιαία αντίδραση του μήνα δεν μπορεί να είναι μεμονωμένο περιστατικό. Αντίθετα, θα πρέπει να καθορίσει την προσέγγιση της Ένωσης σχεδόν σε όλα.
«Δεν μπορεί να αφορά μόνο την ενεργειακή ασφάλεια ή μόνο την άμυνα, ούτε μόνο την οικονομική ισχύ ή την εμπορική εξάρτηση. Πρέπει να αφορά τα πάντα, ταυτόχρονα», ανέφερε διπλωμάτης.
Κεντρικό χαρακτηριστικό της νέας ευρωπαϊκής αναζήτησης ανεξαρτησίας είναι ο βαθμός ενότητας κάτι που παραδοσιακά έλειπε από την Ένωση.
Για τις χώρες της ανατολικής πτέρυγας, η εγγύτητά τους σε μια επεκτατική Ρωσία είχε καλλιεργήσει μια σχεδόν «θρησκευτική» πίστη στο ΝΑΤΟ, όπου μια αξιόπιστη Αμερική διέθετε τη μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ και εγγυόταν την άμυνα των υπολοίπων. Αυτή η υπαρξιακή εξάρτηση από τις ΗΠΑ τις κρατούσε σταθερά στο στρατόπεδο της Ουάσινγκτον, προκαλώντας συχνά τριβές με χώρες της Δύσης, όπως η Γαλλία, που υποστηρίζουν τη «στρατηγική αυτονομία».
Πλέον, η Γαλλία δεν είναι η εξαίρεση. Ακόμη και χώρες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της ρωσικής απειλής δείχνουν πρόθυμες να στηρίξουν την ευρωπαϊκή ανεξαρτησία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Εσθονία. Η μικρή χώρα της Βαλτικής ανέφερε την περασμένη εβδομάδα ότι θα εξέταζε την αποστολή στρατευμάτων στη Γροιλανδία στο πλαίσιο μιας «αποστολής διερεύνησης» του ΝΑΤΟ. Τελικά δεν στάλθηκαν στρατιώτες, όμως και μόνο η συζήτηση θεωρήθηκε αξιοσημείωτη.
«Όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη, όταν στεκόμαστε ενωμένοι και είμαστε ξεκάθαροι και ισχυροί, ακόμη και στη βούλησή μας να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας, τότε φαίνονται τα αποτελέσματα», δήλωσε η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν. «Νομίζω ότι μάθαμε κάτι τις τελευταίες ημέρες και εβδομάδες».
Η Πολωνία, από τους πιο σταθερούς συμμάχους των ΗΠΑ, βγήκε επίσης από τη ζώνη άνεσής της. Στις συζητήσεις για την αντίδραση της ΕΕ, ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ έδειξε ανοιχτός στη χρήση του Μηχανισμού Αντι-Εξαναγκασμού της ΕΕ, ενός ισχυρού εργαλείου εμπορικών αντιποίνων που επιτρέπει τον περιορισμό επενδύσεων από χώρες που ασκούν πιέσεις.
«Πάντα σεβόμασταν και αποδεχόμασταν την αμερικανική ηγεσία», είπε ο Τουσκ. «Αλλά αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι εμπιστοσύνη και σεβασμός μεταξύ των εταίρων μας εδώ — όχι κυριαρχία και εξαναγκασμό. Δεν λειτουργεί».
Παρόμοια συνειδητοποίηση επικρατεί και στις χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά που παραδοσιακά στηρίζονται στο ελεύθερο εμπόριο.
Αν και κράτη όπως η Δανία, η Σουηδία και η Ολλανδία αντιδρούσαν ιστορικά σε κινήσεις που θα έθεταν σε κίνδυνο τις εμπορικές σχέσεις με τις ΗΠΑ, πλέον δείχνουν επίσης διατεθειμένα να εξετάσουν αντίμετρα απέναντι στον Τραμπ.
«Μπαίνουμε σε μια νέα εποχή, όπου δεν θα βασιζόμαστε πλέον σε αυτούς», δήλωσε τέταρτος διπλωμάτης της ΕΕ. «Τουλάχιστον για τα επόμενα τρία χρόνια», όσο ο Τραμπ παραμένει στον Λευκό Οίκο. «Η κρίση της Γροιλανδίας ήταν μια δοκιμασία. Πήραμε το μάθημά μας».
Ακόμη και η Γερμανία, της οποίας η πολιτική κουλτούρα επί δεκαετίες στηριζόταν στην πίστη στη διατλαντική σχέση, αμφισβητεί παγιωμένες αντιλήψεις. Ο Μερτς έχει αφήσει να εννοηθεί ότι το Βερολίνο θα μπορούσε να στηρίξει μια σκληρή εμπορική απάντηση απέναντι στις ΗΠΑ.
Παρότι διπλωμάτες και αξιωματούχοι της ΕΕ αποδίδουν σε αυτές τις κινήσεις ρόλο στην αλλαγή στάσης του Τραμπ για τους δασμούς, προειδοποιούν ότι πλέον απαιτούνται δύσκολες αποφάσεις.
«Πρέπει να ορίσουμε τη δική μας ατζέντα», πρόσθεσε ο τέταρτος διπλωμάτης. «Ουκρανία, παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότητα, ασφάλεια, στρατηγική αυτονομία. Το μάθημα δεν είναι να λέμε όχι σε όλα».
