Μια απλή βόλτα στο σούπερ μάρκετ αρκεί για να καταλάβει κανείς ότι το φοινικέλαιο βρίσκεται πλέον σχεδόν σε όλα τα τρόφιμα.
Δεν το συναντάμε μόνο σε προϊόντα από πολυεθνικές εταιρείες, όπως τα μπισκότα, οι σοκολάτες ή τα δημητριακά, αλλά και σε τρόφιμα που έχουμε όλοι στο σπίτι από ελληνικές εταιρείες, όπως ο χαλβάς τώρα τη Σαρακοστή, τα αρτοσκευάσματα, ακόμη και οι ξηροί καρποί.
Το φοινικέλαιο είναι εδώ και χρόνια το πιο ευρέως χρησιμοποιούμενο φυτικό έλαιο στον κόσμο και αποτελεί βασικό συστατικό δεκάδων επεξεργασμένων τροφίμων, καλλυντικών, αλλά και προϊόντων καθημερινής χρήσης.
Την ίδια στιγμή όμως, συνοδεύεται από έντονες συζητήσεις τόσο για τις επιπτώσεις του στην υγεία όσο και για το περιβαλλοντικό του αποτύπωμα – πόσο μάλλον, εδώ στην Ελλάδα που το ελαιόλαδο είναι το εθνικό μας προϊόν.
Τι είναι το φοινικέλαιο και πώς παράγεται
Το φοινικέλαιο προέρχεται από τους καρπούς του φοινικόδεντρου Elaeis guineensis. Οι μικροί πορτοκαλοκόκκινοι καρποί συλλέγονται, πολτοποιούνται και από τον πολτό τους εξάγεται το λάδι, ενώ από τον πυρήνα τους παράγεται το φοινικοπυρηνέλαιο.
Οι χώρες με τη μεγαλύτερη παραγωγή φοινικέλαιου είναι η Ινδονησία και η Μαλαισία, οι οποίες καλύπτουν περίπου το 85% της παγκόσμιας προσφοράς, αν και καλλιεργείται σε δεκάδες ακόμη χώρες με τροπικό κλίμα.
Το χαμηλό κόστος παραγωγής και η πολύ υψηλή στρεμματική απόδοση του φοίνικα σε σχέση με άλλα φυτικά έλαια είναι ο βασικός λόγος που κυριάρχησε διεθνώς.
Γιατί η βιομηχανία τροφίμων προτιμά το φοινικέλαιο
Το φοινικέλαιο δεν είναι απλώς φθηνό, είναι και τεχνολογικά «βολικό» για τη βιομηχανία τροφίμων.
Παραμένει ημι-στέρεο σε θερμοκρασία δωματίου, δίνει κρεμώδη υφή στα προϊόντα και αντέχει σε υψηλές θερμοκρασίες επεξεργασίας και τηγανίσματος.
Μετά την απαγόρευση των τρανς λιπαρών σε πολλές χώρες, χρησιμοποιήθηκε ως εναλλακτική λύση που προσφέρει παρόμοια σταθερότητα χωρίς υδρογόνωση.
Η ραγδαία αύξηση κατανάλωσης έτοιμων και επεξεργασμένων τροφίμων παγκοσμίως ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη ζήτησή του.
Πού συναντάμε το φοινικέλαιο
Η παρουσία του δεν περιορίζεται στη διατροφή, καθώς χρησιμοποιείται επίσης σε καλλυντικά, απορρυπαντικά και ακόμη και σε βιοκαύσιμα.
Το φοινικέλαιο βρίσκεται σε τεράστιο αριθμό προϊόντων καθημερινής κατανάλωσης, όπως:
- μπισκότα, κέικ και αρτοσκευάσματα,
- μαργαρίνες και επαλείμματα,
- δημητριακά πρωινού,
- ψωμί και έτοιμες ζύμες,
- παιδικές τροφές και βρεφικά γάλατα,
- καλλυντικά, σαμπουάν, οδοντόκρεμες.
Πόσο ανθυγιεινό είναι το φοινικέλαιο
Η κακή φήμη του φοινικελαίου οφείλεται κυρίως στην υψηλή περιεκτικότητά του σε κορεσμένα λιπαρά. Περίπου το 50% των λιπαρών του ανήκει σε αυτή την κατηγορία, ποσοστό σαφώς υψηλότερο από του ελαιολάδου, αν και χαμηλότερο από άλλα λίπη όπως το έλαιο καρύδας.
Τα κορεσμένα λιπαρά συνδέονται με αύξηση της LDL χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων, παράγοντες που σχετίζονται με καρδιαγγειακά νοσήματα. Η αυξημένη κατανάλωση φοινικέλαιου έχει συνδεθεί με μεγαλύτερο καρδιακό κίνδυνο σε κάποιες επιστημονικές έρευνες.
Παράλληλα, όταν το φοινικέλαιο υφίσταται έντονη θερμική επεξεργασία —ιδίως πάνω από τους 200°C— μπορεί να σχηματιστούν ουσίες που θεωρούνται δυνητικά καρκινογόνες, γεγονός που έχει απασχολήσει τις ευρωπαϊκές αρχές ασφάλειας τροφίμων.
Οι ειδικοί συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο: το πρόβλημα δεν είναι ένα μεμονωμένο συστατικό, αλλά η συνολική διατροφή.
Η υπερκατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων αυξάνει την πρόσληψη κορεσμένων λιπαρών, ανεξάρτητα από την πηγή τους. Για αυτό η σύσταση παραμένει η ίδια: ισορροπημένη διατροφή, έλεγχος των συσκευασμένων τροφίμων και προτίμηση σε απλές πρώτες ύλες.
Πάντως, το φοινικέλαιο δεν είναι εντελώς «άχρηστο» διατροφικά. Περιέχει βιταμίνη Ε, καροτενοειδή και μονοακόρεστα λιπαρά όπως το ελαϊκό οξύ, που συνδέονται με προστατευτικές δράσεις για τον οργανισμό.
Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτών των θρεπτικών στοιχείων μειώνεται σημαντικά μετά την εκτεταμένη βιομηχανική επεξεργασία που υφίσταται πριν φτάσει στο ράφι.
Το περιβαλλοντικό κόστος της παραγωγής
Η μεγαλύτερη κριτική στο φοινικέλαιο δεν αφορά μόνο τη διατροφή, αλλά και το περιβάλλον.
Η επέκταση των φυτειών σε τροπικά δάση έχει οδηγήσει σε εκτεταμένη αποψίλωση. Σε περιοχές όπως το Βόρνεο και η Ινδονησία, τεράστιες εκτάσεις καίγονται για να δημιουργηθούν καλλιεργήσιμες εκτάσεις, με αποτέλεσμα αύξηση εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και απώλεια βιοποικιλότητας.
Η καταστροφή των οικοτόπων απειλεί άγρια είδη όπως ουρακοτάγκους, τίγρεις και ελέφαντες, ενώ έχουν καταγραφεί και κοινωνικά ζητήματα που σχετίζονται με τις συνθήκες εργασίας στις φυτείες.
Για τον περιορισμό αυτών των επιπτώσεων δημιουργήθηκαν πρωτοβουλίες πιστοποίησης βιώσιμης παραγωγής, αν και μέχρι σήμερα καλύπτουν σχετικά μικρό ποσοστό της παγκόσμιας αγοράς.
Πώς θα καταλάβετε αν ένα προϊόν περιέχει φοινικέλαιο
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι εταιρείες είναι υποχρεωμένες να αναγράφουν την ακριβή προέλευση των φυτικών λιπών στις ετικέτες. Αυτό σημαίνει ότι το φοινικέλαιο πρέπει να αναφέρεται ρητά στα συστατικά.
Ωστόσο, μπορεί να εμφανίζεται με πολλές διαφορετικές ονομασίες. Καταναλωτικές οργανώσεις έχουν καταγράψει εκατοντάδες παραλλαγές. Πάντως, οτιδήποτε περιέχει το αρχικό «φοινικ-» ή «palm (oil)» στα αγγλικά συνήθως έχει φοινικέλαιο.
